درنگی در روایات قتل‌های آغازین دولت مهدی (عج)-بخش 3

Posted in ظهور و غیبت

قائم (علیه‏السلام)، در پیکار خود با چنان چیزی مواجه خواهد شد که رسول خدا (صلی‏الله‏وعلیه‏واله‏وسلم) با آن مواجه نگردید. همانا، رسول خدا، در حالی به سوی آنان آمد که بت‏های سنگی وجوب‏های تراشیده را پرستش می‏کردند، ولی قائم(عج) چنان است که علیه او خروج می‏کنند و کتاب خدا را علیه او تأویل می‏کنند. و به استناد همان تأویل، با او به جنگ برمی‏خیزند.

 

 

 

بخش سوم و پایانی

2- اهل عراق (اهل السواد)

حدیث 1- ...عن رَفیدِ بنِ أبی هُبَیْرَةَ، قالَ: قُلْتُ لِأَبی عَبدِاللَّه (علیه‏السّلام): ((جعلت فداکَ یابنَ رسولِ اللَّهِ! یسیر القائمُ بسیرَةِ عَلیِّ ابنِ أبی طالِبٍ فی أهلِ السَّوادِ)). فَقالَ: " لا؛ یا رَفیدُ! إنَّ عَلیَّ ابْنَ أبی‏ طالِبٍ سارَ فی‏ أهلِ السَّوادِ بِما فِی الجَفْرِ الأَبیَضِ، وَإنَّ القائم یَسیرُ فی العَرَبِ بما فی الجَفْرِ الأحمَرِ.)). قال: قُلتُ لَهُ: ((جُعِلتُ فِداکَ! وَمَا الجَفْرُ الْأَحْمَرُ؟)). قال: ((فَأمَرَّ إصبَعَهُ إلی‏ حَلْقِهِ، فقالَ: ((هکَذا یعنی الذِّبْحَ. ثُمَّ قال: ((یا رَفیدُ! إنَّ لِکُلِّ أهلِ بَیتٍ نجیباً شاهِداً عَلَیْهِمْ شافِعاً لِأمثالِهِم.(55)))؛

رفید، غلام ابن هبیره گوید: به امام صادق (علیه‏السّلام)، عرض کردم: ((یابن رسول الله! فدایت بشوم! آیا قائم(عج) در میان اهل سواد (اهل عراق) به سیرت و طریقه‏ی علی بن ابی‏طالب (علیه‏السّلام)، رفتار می‏کند؟)). فرمود: ((نه، یا رفید! همانا، علی بن ابی طالب، (علیه‏السّلام) در میان اهل عراق، به طریقی رفتار کرد که در جفرا بیض است؛ یعنی، به طریق ملایمت با ایشان رفتار کرد، ولی قائم (علیه‏السّلام) به روشی با عرب رفتار می‏کند که در جفراحمر است.)). عرض کردم: ((فدای تو بشوم! جفراحمر چیست؟)).

آن حضرت، انگشت خود را به حلق‏اش کشید و فرمود: ))این گونه رفتار می‏کند.))؛ یعنی سرهای دشمنان را می‏برد.بعد از آن فرمود: ((یا رفید! البته، با هر اهل بیتی نجیب و جواب دهنده‏ای است که به کرده‏های اهل خود شاهد است. و به امثال آنان شفاعت کننده است.)). در مورد ((رفید))، مرحوم خوئی، ساکت است، ولی مامقانی گوید، از این روایت، حسن عقیده‏ی او ظاهر است(56).

در این روایت نیز حدود محورها، کاملاً، مشخص شده است و آن، این که تمامی عراق و تمای عرب مورد نظر نیست. خود حضرت علی با تمامی عراق و عرب، سر جنگ نداشت، اینکه خصوص ناکثین و عهد شکنان بودند. امام عصر(ع) نیز با خصوص ناکثین و مخالفان مقابله می‏کند.

حدیث 2- ... عن عبد الرحمان بنِ الحجاج، عنِ‏الصّادق (علیه‏السّلام) قالَ: ((إذا قام القائم و أتی‏ رَحبةَ الکوفةِ))، فقالَ برِجلِهِ هکذا أوْ أوْمأَ بیدهِ الی‏ موضعٍ ثمَّ قالَ: ((احفِروُا ها هنا.)). فَیَحفِروُنَ، فَیَستخرجون اثنَیْ عَشَرَ ألف دِرْعٍ (وَاِثْنَیْ عَشَرَ دِرْعٍ) وَاثْنَیْ عَشَرَ ألف سَیفٍ، وَاثْنَی عَشَرَ ألف بَیضَةٍ لِکُلِّ بَیْضَةٍ وَجْهانِ، ثُمَّ یَدْعوُ اثنَی عَشَرَ ألف رَجُلٍ مِن المَوالِی من العَرَب والعَجَمِ فَیُلْبِسُهُم ذالک، ثُمَّ یَقولُ: ((مَنْ لَمْ یَکُنْ عَلَیهِ مِثْلُ ما عَلَیْکُمْ فَاقْتُلُوهُ.))(57)؛

از عبدالرحمان بن حجّاج نقل شده که امام صادق (علیه‏السّلام) فرمود: ((چون قائم (علیه‏السّلام) قیام، کند، در رحبه‏ی کوفه (محله یا میدانی در کوفه است) می‏آید و به جایی اشاره کند و فرماید: ((این جا را حفر کنید)). چون حفر کنند، دوازده هزار زره، دوازده هزار شمشیر و دوازده هزار کلاه خود، بیرون آرند. سپس دوازده هزار مرد از غلامان عرب و عجم را بخواند که اسلحه بر اندام‏شان بپوشاند و گوید: ((هر که را چنین سلاحی در برندارد، بکشید.)).

این روایت، از نظر سند، مرفوعه و ضعیف است، شاید این اقدام، در ارتباط با نقطه‏ی خاصّی از کوفه - رحبه - باشد، نه این که تمامی افرادی را که این فرم خاص از لباس را ندارند؛ زیرا، معنای آن، چنین می‏شود که تمامی ساکنان کره‏ی زمینی را باید نابود کنند!

حدیث 3 (قِتال با سفیانی در کوفه) - چون حدیث. طولانی است، به ترجمه‏ی آن اکتفا می‏شود. سیّدعلی بن عبد الحمید، در کتاب الغیبة، حدیث مرفوعه‏ای را از امام صادق (علیه‏السّلام) نقل می‏کند که آن حضرت فرمود: ((قائم (علیه‏السّلام) می‏آید تا این که به نجف می‏رسد. در آن حال، لشکر سفیانی، از کوفه به سوی آن حضرت و اصحاب او بیرون می‏آیند، در حالی که جمعیّت خلایق با آن حضرت است. این قضیه، در روز چهارشنبه واقع می‏شود.

آن حضرت. مردم را دعوت می‏کند و به حق خود سوگند می‏دهد و به ایشان خبر می‏دهد که من مظلوم و مقهور شده‏ام. و می‏فرماید: ((هر که در خصوص خدا با من مصاحبه و گفت و گو کند، همانا، من، نزدیک‏ترین مردم به خدا هستم...)). در جواب‏اش گویند: ((از هر جا که آمده‏ای بازگرد به همان جا، ما را به تو نیازی نیست، زیرا، ما، شما را شناخته و امتحان کرده‏ایم.)).

پس بدون جنگ و خون‏ریزی متفرق می‏شوند. چون روز جمعه می‏رسد، باز آن حضرت، ایشان را دعوت می‏کند و اتمام حجت می‏کند. در آن حال، تیری از کمال بیرون می‏آید و بر یکی از مسلمانان اصابت می‏کند و او را می‏کشد. پس در آن حال گفته می‏شود: ((فلانی کشته شد.)). در این هنگام، آن حضرت پرچم رسول خدا را می‏گشاید. وقتی که آن را گشود، ملائکه‏ی بدر به خدمت‏اش فرود می‏آیند.

پس همین که وقت ظهور می‏رسد، نسیم فتح برای آن حضرت می‏وزد. آن حضرت، خود و اصحاب‏اش، بر ایشان حمله می‏کنند. خدای تعالی. او را بر ایشان غالب می‏گرداند. و از پیش‏اش می‏گریزند جمعی را نیز به قتل می‏رساند تا این که به خانه‏های کوفه داخل می‏شوند. منادی آن حضرت ندا می‏کند که "آگاه شوید که هیچ کس از شما فراریان را تعقیب نمی‏کند و زخمی‏ها را نکشد". با ایشان به طریقه‏ای رفتار می‏کند که علی (علیه‏السّلام) در جنگ جمل با اهل بصره کرد.)).(58)

در این روایت نیز با قطع نظر از صحّت سند، محور خاصّی را مورد تهاجم و قتل قرار داده و آن، لشکریان سفیانی است که اصولاً. خودشان، به عراق و بلاد اسلامی تهاجم وسیعی می‏کنند و به قتل و غارت و تجاوز دست می‏زنند پس از شکست دادن آنان و فرار از صحنه و پناه بردن به خانه‏های کوفه، حضرت مهدی(عج) از تعقیب آنان نهی و جلوگیری می‏کند.این روایت با آنچه که به حضرت نسبت می‏دهند، منافات دارد.

3- اهل کتاب‏

ابوبصیر می‏گوید: به امام صادق (علیه‏السّلام) عرض کردم: ((حضرت قائم(عج) تا پایان زندگانی، در مسجد سهله (کوفه) خواهد ماند؟)). فرمود: ((آری)). پرسیدم: ((اهل ذمّه در نظرش چه گونه خواهد بود؟)) فرمود: ((با آنان، از راه مسالمت ‏آمیز وارد می‏شود، همان طور که پیامبر اکرم (علیه‏السّلام) رفتار می‏کرد. آنان در حال خواری، جزیه می‏پردازند.))(59).

مرحوم مجلسی می‏گوید: ((شاید این حکم، مربوط به آغاز قیام باشد؛ زیرا، ظاهر روایات، این است که از آنان جز ایمان پذیرفته نیست و اگر نپذیرند، کشته می‏شوند.))(60).طبق این روایت و طبق بیان مرحوم مجلسی. نسبت به اهل کتاب (یهود و نصاری نیز سیاست نرمش را پیش می‏گیرد. و از آنان مطالبه‏ی جزیه می‏کند، نه این که در همان ابتدا، به جنگ آنان برود و قتل‏عام کند.

آری، در مرحله‏ی بعد، فقط اسلام آورده و پذیرش دین حق را از آنان می‏خواهد؟ و در غیر این صورت محکوم به قتل و غنا هستند. البته، در هر مرحله‏ای، عدّه‏ای زیاد از آنان به اسلام می‏گروند و یا دفع جزیه را، پذیرند، و در آخر، درصدد کمی خواهد ماند که قطعاً، جزء افراد عنود و لجوج هستند که چاره‏ای جز ریختن خون آنان، نخواهد بود.

4- فرقه‏ های انحرافی‏

امام صادق (علیه‏السّلام) می‏فرماید: ((... وَإنَّ القائمَ(عج) یَخْرُجُونَ عَلَیهِ فَیَتأَوَّلُونَ عَلَیْهِ کتابَ اللَّهِ وَیُقاتِلُونَهُ عَلَیْهِ.))(61).؛همانا قائم (علیه‏السّلام) در شرایطی ظهور خواهد کرد که علیه او کتاب خدارا تأویل و بر مبنای آن با آن حضرت به جنگ بر می‏خیزند.

الف) زیدیّه‏

در ضمن حدیث مفصّلی از امام صادق (علیه‏السّلام) چنین بیان شده: ((سیّد حسن آن جوانمرد خوش‏روی دیلمی(62) خروج می‏کند... و دست بیعت به حضرت مهدی(عج) می‏دهد و خود و اصحاب‏اش با آن حضرت بیعت می‏کنند، امّا چهل هزار نفر صاحبان مصاحف که به زیدیّه معروف هستند، بیعت نمی‏کنند و می‏گویند: "این کار سحر بزرگی است.")).در ابتدای حدیث، آمده که حضرت مهدی. معجزاتی را نشان می‏دهد.

با این کلام، دو لشکر، با هم درگیر می‏شوند. حضرت مهدی(عج) به طرف طائفه‏ی منحرف آمده و آنان را نصیحت و به پیروی خویش دعوت می‏کند، ولی ایشان بر لجاجت و طغیان خود می‏افزایند و آن حضرت، فرمان به کشتن آنان می‏دهد. پس همه را از بین می‏برند...(63)

ب) بَتْرِیّة(64)

...عن أبی الجارود، عَن أبی جعفر (علیه‏السّلام): ((... یَسیرُ إلَی الکُوفةِ فَیَخْرُجُ منها ستَّه عَشَر ألفاً مِنَ البَتْرِیَّةِ، شاکّینَ فِی‏السّلاحِ، قُرَّاء القُرآن، فُقَهاءٌ فِی الدین...))(65)؛ابوجارود، نقل می‏کند که امام باقر (علیه‏السّلام) فرمود: ((... هنگامی که حضرت قائم قیام کند، به سوی کوفه رهپسار می‏شود. در آن جا... شانزده هزار نفر از فرقه‏ی بتریّه، مسلّح در برابر امام می‏ایستند.

آنان، قاریان قرآن و فقیهان دینی هستند و پیشانی آنان از عبادت زیاد پنیه بسته، چهره‏های‏شان در اثر شب زنده‏داری زرد شده است و نفاق سراپای‏شان را پوشانده است یک صدا فریاد بر می‏آورند و به حضرت می‏گویند: ((ای پسر فاطمه! از همان جا که آمده‏ای باز گردد؛ زیرا. به شما نیازی نداریم.)). پس آن حضرت، شمشیر می‏کشد و همه را از میان بر می‏دارد...این روایت نیز با قطع نظر از سند، محور خاصّی را که همان خوارج از طائفه بتریه است، مورد بحث قرار می‏دهد، نه این که جهانیان را به قبل برساند و نفوذ بالله. کشتار راه بیندازد.

ج) خوارج‏

مروج الذهب. حدیث مرسله را از امیر المؤمنین (علیه‏السّلام) نقل می‏کند که آن حضرت فرمود: امیرمؤمنان (علیه‏السّلام) پس از شکست خوارج، هنگام گذشتن از گشستگان آنان فرمود: "آن کس شما را به کشتن داد که شما را فریفت.)). پرسید شد: ((او کیست؟)). فرمود: ((شیطان و نفس‏های پلید)). اصحاب گفتند: ((خداوند، ریشه‏ی آنان را تا پایان دنیا قطع کرد.)).

حضرت پاسخ داد: ((نه؛ سوگند به آن که جان‏ام در دست او است! آنان در صلب‏های مردان و رحم زنان خواهند بود و پی در پی خروج خواهند کرد تا آن که بر سرکردگی شخصی به نام ((اشحط))(66) میان رود دجله و فرات خروج کنند. در آن روزگار، مردی از اهل بیت ما، به جنگ او می‏رود و او را به هلاکت می‏رساند و از آن پس هیچ قیامی از خوارج تا روز قیامت نخواهد بود.))(67)

باز در این روایت مرسله، سخن از کشتار نیست. بلکه محور، بحث قتل رئیس و فرمانده خوارج به دست حضرت است. و پس از آن، هیچ گونه تحریکی از آنان صورت نمی‏گیرد.

د) مرجئه(68)

بشیر ابن اراکه نبّال. روایت کرده که امام باقر (علیه‏السّلام) فرمود: ((ویحَ هذه المرجئةِ إلی‏ مَنْ یلجؤونَ غداً إذا قامَ قائمنا؟)). قلت: ((إنّهمْ یقولونَ: "لوْ قدْ کان ذالک کُنَّا و أنتمْ فی العدلِ سواءً".)). فقال: ((منْ تابَ تابَ اللهُ علیهِ، ومَنْ أسَرَّ نفاقاً فَلا یَبْعُدَ اللَّهُ غیرهُ ومنْ أظهَرَ شَیئاً أهْرَقَ اللهُ دَمَهُ.)). ثُمَّ قال: ((یَذْبَحُهُمْ - وَالَّذی نفسی بِیَدِهِ! کَما یَذبَحٌ القَصَّابُ شاتَهُ.)) و أوْ مَأَبِیَدِهِ إلی‏ حَلْقِهِ -...))(69)

حضرت فرمود: ((وای به حال مرجئه، هنگامی که قائم ما قیام کند، به چه کسی پناه خواهند برد؟)). راوی گفت: ((می‏گویند: در آن هنگام که ما و شما در برابر عدالت یک‏سان خواهیم بود.)). فرمود: ((هر یک از آنان توبه کنند، خدا، از او می‏گذرد و اگر در درون خود نفاق و دورویی داشته باشد، خداوند، جز او کسی را تبعید و آواره نمی‏کند و اگر چیزی از آن نفاق را آشکار سازد، خداوند خونش را خواهد ریخت.)). سپس فرمود: ((سوگند به ان که جان‏ام در دست او است! همچنان که قصاب، گوسفندش را سر می‏برد، آنان را خواهد کشت.)) و یا دست به پیشانی اشاره کرد.

ه) مقدّس نماها

محمد بن ابی حمزه، به واسطه‏ی یکی از اصحاب خود، از امام صادق (علیه‏السّلام) روایت می‏کند آن حضرت فرمود: ((القائمْ یلقی‏ فی حَربِهِ مالَمْ یَلْقَ رَسُولُ‏اللَّهِ إنَّ رَسولَ اللّهِ أتاهُم وَهُمْ یَعْبدُنَ حِجارَةً مَنقُورَةً وَخُشُباً مَنْحوُتةً، وَإنَّ القائمَ یَخْرُجوُنَ عَلَیهِ فَیَتَأَوَّلوُنَ عَلَیْهِ کتابَ اللَّهِ، وَیُقاتِلُونَهُ عَلَیْهِ.))(70)؛

قائم (علیه‏السلام)، در پیکار خود با چنان چیزی مواجه خواهد شد که رسول خدا (صلی‏الله‏وعلیه‏واله‏وسلم) با آن مواجه نگردید. همانا، رسول خدا، در حالی به سوی آنان آمد که بت‏های سنگی وجوب‏های تراشیده را پرستش می‏کردند، ولی قائم(عج) چنان است که علیه او خروج می‏کنند و کتاب خدا را علیه او تأویل می‏کنند. و به استناد همان تأویل، با او به جنگ برمی‏خیزند.

از این روایت چنین به دست می‏آید که حضرت، مورد فجا و ظلم و بی مهری مردم قرار می‏گیرید. بنابراین، هر واکنشی را که دشمنان دیدند، نتیجه‏ی طبیعی عمل خودشان است. لذا جا دارد به جای بررسی روایات قتل، به بررسی روایات مظلومیت حضرت مهدی و بی‏مهری مردم به ایشان بپردازیم.

5- ناصبی‏ها

ابوبصیر می‏گوید: به امام صادق (علیه‏السلام) غرض کردم: ((رفتار امام مهدی(عج) با ناصبی‏ها و کسانی که با شما دشمنی دارند چه گونه خواهد بود؟)) فرمود: ((یا أبا مُحَمَّد! ما لِمَنْ خالَفَنا فی دَوْلَتِنا مِنْ نَصیبٍ. إِنَّ اللَّهَ قَدْ أحَلَّ لَنادِ ماءَهم عِنْدَ قیامِ قائمِنا. مُحَرَّمٌ عَلَیْنا وَعَلَیْکُمُ ذالِکَ، فَلا یَغُرَنَّکَ أحَدٌ! إذا قامَ قائِمُنا اِنْتَقَمَ لِلَّهِ وَلِرسوُلِهِ وَلَنا أجْمَعینَ))؛(71)

ای ابا محمد! در دولت و حکومت ما، مخافان، بهره‏ای نخواهند داشت. خداوند، برای ما، خون‏شان را در آن هنگام حلال خواهد کرد، ولی امروز، خون‏شان بر ما و شما حرام است، پس کسی تو را فریب ندهد. بدان که روزگاری که قائم ما قیام کرد، حضرت، برای خدا و رسول‏اش و برای ما، انتقام خواهد گرفت.

البته امام با توجه به این که نواصب، دشمن ائمه‏ی طاهر هستند و دشمنی با آنان را دین خود می‏دانند، از از این باب، محدور الدم هستند، ولی آن بدین معنا نیست که حضرت، هر محدور الدم را به قتل برساند. چنان که دسته‏ی دیگر، بویژه کسانی‏که از قدرت ظاهر نیز برخوردار بودند، دست به این کار نزدند.

6- منافقان‏

ابو حمزه‏ی ثمالی از امام صادق (علیه‏السلام) نقل می‏کند که آن حضرت فرمود: ((... ولوْ قد قامَ القائِم (علیه‏السلام) مَا احْتاجَ إلی‏ مسائِلَتِکُمْ عَنْ ذالک وَلأَقامَ فی کثیرٍ مِنکُمْ مِن أهلِ النقاقِ حَدَّ اللَّهِ))؛هنگامی که حضرت قائم قیام (علیه‏السلام) قیام کند. نیازی ندارد که از شما درخواست یاری کند و نسبت به بسیار از شما منافقان، حدّ خدا را جاری می‏کند.(72)در این روایت نیز محور ما منافقان هستند. ایشان، حدّ خداوند را اجرا می‏کند. این از اوّلیات و لوازم حکومت الهی است.

نیز امام حسین (علیه‏السلام) به فرزندش امام سجاد (علیه‏السلام) می‏فرماید: ((سوگند به خدا! خون من از جوشش باز نمی‏ایستد تا این که خداوند، مهدی(عج) را برانگیزد. آن حضرت، به انتقام خون من از منافقان فاسق و کافر. هفتاد هزار نفر را می‏کشد.)).(73)

اولاً، این روایت؛ مرسل است.

ثانیاً، محور، منافق و فاسق و کافر است.

ثالثاً، به قرینه‏ی روایات دیگر. این روایت را حمل بر موردی می‏کنیم که بر نفاق و کارشکنی و لحاجت خود اصرار می‏ورزند.

نیز امام باقر، (علیه‏السلام) می‏فرماید: ((هنگامی که حضرت قائم(عج) قیام کند، به کوفه می‏آید. چندین هزار مسلّح فریاد بر آورند که از هر جا که آمدی، به آن جا بازگرد که ما را نیازی به فرزندان بنی فاطمه نیست. امام، آنان را تا آخرین نفرشان می‏کشد. سپس وارد کوفه می‏شود و هر منافق شک‏گرایی را می‏کشد و کاخ‏های شهر را ویران می‏کند و هر مسلّح مخالف را از بین می‏برد تا این خدای عزوجل راضی شود.))(74)این، همان روایت بثریّه است که بحث آن قبلاً گذشت. از نظر سند، مرسل است.

قاطعیّت امام در برخورد با خودی‏ها

سعدان بن مسلم، ار بعض رجال‏اش. از امام صادق (علیه‏السلام)، روایت می‏کند که آن حضرت فرمود: ((...بَینا الرَّجُلُ عَلی رأسِ القائِمِ یَأمُرُه وینهاهُ(75) (یَأمُرُ وَیَنْهی‏) إِذْ قالَ: ((أدیرُوهُ)). فَیُدیرونَهُ إلی قُدّامِهِ، فَیَأمُرُ بِضَرْبِ عُنُقِهِ، فَلا یَبقی فی الخافِقَیْنِ شَی‏ءٌ إلاَّ خافَهُ))؛(76)

در آن میان که مردی پشت سر قائم ایستاده و امر و نهی می‏کند، ناگاه آن حضرت امر می‏کند و دستور می‏دهد که او را برگردانید. پس او را به پیش روی آن حضرت بر می‏گردانند و حضرت فرمان می‏دهد که گردن او زده شود. پس در شرق و غرب، چیزی باقی نمی‏ماند جز این که از او (قاطعیت او در اجرای احکام الهی) می‏هرساد.

از نظر مسند، این روایت، مرسل است و این روایت، دلالت بر این دارد که حضرت، به علم خود، در مقام قضا و اجرای حدود عمل می‏کند.بالاخره، پس از برسی روایات، چنین به دست می‏آید که درباره‏ی حجم و عدد قتل و انتقام، جانب افراط و تفریط گرفته شده و واقع، چیز دیگر است.

سیاست امام، همان سیاست پیامبر اکرم است. گاهی مقتضای رأفت و عدالت و گستردن عدالت بر جامعه این است که دشمنان لجوج و اعداد لدود که هرگز و به هیچ وجه با حکومت حضرت مهدی کنار نمی‏آیند. که البته عدد آنان هم زیاد نیست، ولی متأسفانه مبالغه بسیاری شده - از سر راه بردارد.از طرفی، برای پا کردن حکومت الهی، آن هم به گستردگی جهان، این حجم عدد از تلفات، طبیعی به نظر می‏رسد مخصوصاً با توجّه به جمعیّت جهان آنروز که این مقدار، درصد بسیار ناچیزی شمرده شود.

پی نوشت ها:

55) بسائر الدرجات، ص 152. ب 14، ح 4؛ معجم الأحادیث. ج 4، ص 47.

56) تنفیع المقال، ج 1، ص 434. معجم رجال الحدیث، ج 7، ص 200.

57) اختصاص، ص 334؛ بحارالانوار، ج 52، ص 377؛ معجم الاحادیث، ج 4، ص 47.

58) بحارالانوار، ج 52، ص 387؛ اثبات الهداة، ج 3، ص 585؛ معجم أحادیث الامام المهدی، ج 4، ص 44.

59) بحارالأنوار، ج 52، ص 376.

60) مرآة العقول، ج 26، ص 160.

61) الغیبة نعمانی، ص 297.

62) دیلم، محلی در منطقه‏ی در میان شمال قزوین و گیلان است.

63) بحارالانوار، ج 53، ص 15.

64) تَتریة، یک از قرقه‏های زیدیّه، از پیروان کثیر النوی هستند. آنان، عقاید مشابهی با سلیمانیّه، یکی دیگر از فرقه‏های زیدیّه دارند. در اسلام و کفر عثمان توقف و تردید دارند. در مسائل اعتقادی، مشرب اعتزال و در فروع فقهی، بیش‏تر پیرو ابوحنیفه هستند. گروهی از آنان نیز پیرو شافعی یا مذهب شیعه هستند. بهجة الامال، ج 1. ص 95، ملل و نحل، ج 1، ص 161.

65) دلائل الأمامه، ص 241؛ معجم الأحادیث، ج 3، ص 306 - 307.

66) الأشحط: الکثره والاشاع فی الشیی‏ء.

67) مروج الذهب، ج 2، ص 418.

68) مرجئه، گروهی از فرقه‏های اسلامی هستند که معتقدند. معصیت کردن، ضرری به ایمان انسان نمی‏زند، و با کفر، طاعت خداوند سودی ندارد. به این گروه مرجئه می‏گویند، چون بر این باور هستند که خداوند عذاب دادن آنان را تأخیر انداخته است. مجمع البحری، ج 1، ص 177.

69) الغیبة نعمانی، ص 283؛ بحار الانوار، ج 52، ص 357؛ معجم الاحادیث، ج 3، ص 305.

70) الغیبة نعمانی، ص 297.

71) بحارالانوار، ج 52، ص 376.

72) تهذیب، ج 6، ص 172؛ وسائل الشیعه، ج 11، ص 483؛ ماراذ الاخیار، ج 9، ص 455.

73) مناقب، این شهر آشوب، ج 4، ص 85؛ بحار الانوار، ج 45، ص 299.

74) بحارالانوار، ج 52، ص 338؛ ارشاد، ص 364؛ معجم احادیث الامام المهدی، ج 3، ص 309.

75) کذا والظاهر زایدة الضمیرُ فیهما والا ((یأمرْ وینهی‏ویُویّدُ ذالک الخبرُ الآتی‏.

76) الغیبة نعمانی، ص 239، ب 13، ح 32.

منبع: ماهنامه انتظار موعود - شماره 6

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید