دوران حكومت 800 ساله مسلمانان بر جنوب اروپا (اسپانيا و پرتقال) دوران درخشان و روشني است كه البته عاقبتي بسيار تلخ و دردناك دارد.در زمان حضور مسلمين در اندلس، سطح رفاه زندگي ، رشد تمدن در بالاترين سطح خود بود. اما چه شد كه اين تمدن عظيم و افتخار آفرين فروپاشيد . داستان اين فروپاشي عبرت آموز است.

 

 

 

جوان مرد يا شواليه عرب كه براي جنگ به ميدان مسابقه مي رفت، بر روي بازوهاي خود علامتي مانند شكل قلب با تيري كه آن را سوراخ كرده يا حرف اول اسم محبوبه خود را داغ مي كرد و يا خال كوبي مي نمود. اين سپاهيان علناٌ درحضور محبوبه هاي خود براي جايزه شجاعت و دلاوري با يكديگر مبارزه مي كردند و اغلب با...
5 رجب سال 92 هجري مصادف با 712 ميلادي است. جنوب اروپا شاهد ورود دلاوران مسلمان به شبه جزيره ايبري (Iberia) است. اندلس مسيحي در مقابل سپاه سردار طارق بن عزيز تسليم مي شود.[1]

* * * *
مسلمانان حدود 800 سال دراسپانيا، قدرت را در دست داشتند و اسپانيا در اين مدت، مهد علم و تمدن شده بود.[2]

* * * *

اينك 800 سال از ورود سپاه 12 هزار نفري مسلمين مي گذرد. سال 897 هجري قمري است. ابوعبدا... محمد آخرين حاكم قرناطه، مهم ترين و زيبا ترين بخش اندلس، كليد شهر را تسليم فرديناند، سردار مسيحي مي كند و خود با چشماني گريان مي گريزد.
اين بار اين اندلس اسلامي است كه تسليم سپاهيان مسيحي مي شود.

* * * *

دوران حكومت 800 ساله مسلمانان بر جنوب اروپا (اسپانيا و پرتقال) دوران درخشان و روشني است كه البته عاقبتي بسيار تلخ و دردناك دارد.
پس از حضور مسلمين در اندلس، آزادي ديني، علم اندوزي و تحصيل دانش، سطح رفاه و زندگي ، رشد تمدن و ... در بالاترين سطح خود بود.
آن زمان كه ماريا راهبه مسيحي در نامه اي به اسقف طليطله اين گونه مي نويسد: تا 60 سالگي جز انگشتانم كه مكرر به آب مقدس رسيده، بدنم با آب آشنايي نداشته و شست وشو نشده است. در همان زمان در شهر قرطبه به تنهايي 900 حمام عمومي وجود داشت كه اغلب با سنگ مرمر ساخته شده بود و اين نشان دهنده ميزان پيشرفت و رفاه مسلمانان بود.[3]
فيليپ ك.حتي در "تاريخ عرب " مي نويسد: در اين دوران، قرطبه، پايتخت اندلس، بزرگترين مركز فرهنگي اروپا و با قسطنطنيه و بغداد سه مركز فرهنگي جهان به شمار مي رفتند. قرطبه 113000 خانه، 21 محله ي بيرون شهر، 70 كتابخانه و تعداد زيادي كتابفروشي و مسجد داشت. در شهر فرسنگها راه، سنگ فرش بود كه از خانه هاي دو طرف روشني مي گرفت. در صورتي كه لندن و پاريس، حتي هفت قرن پس از آن تاريخ، چنين وضعي نداشت. قرن ها بعد اگر كسي جرات مي كرد و در يك روز باراني پاريس، از آستانه ي خانه بيرون مي رفت، تا قوزك به گل فرو مي رفت. موقعي كه دانشگاه آكسفورد نظر مي داد كه استحمام يك رسم بت پرستي است!! نسل هاي متوالي از دانشوران قرطبه از استحمام در حمام هاي مجلل بهره ور شده بودند.[4]
گسترش، پيشرفت و توسعه ي علوم در شاخه هاي مختلف بسيار چشم گير بود، به نحوي كه همگان پيشرفت اروپا را مديون توسعه علم در اندلس مي دانند. "لاين پل‏ " مستشرق انگليسى مى‏نويسد: اسپانيا هشت قرن در دست مسلمانان بود و نور تمدن آن، اروپا را نورانى ساخته بود.[5]
اين پيشرفت هاي علمي آن چنان بود كه هر بيننده اي را به تعجب و البته تحسين وا مي داشت. به عنوان مثال، پزشكان مسلمان در اندلس اسلامي به درجه اي از تخصص رسيده بودند كه جراحى‏هاى دقيق چشم همچون آب مرواريد، قرنيه و ... را انجام مى‏دادند.[6]

* * * *
و اما چه اتفاقي افتاد كه اندلس زيبا، اين حسرت هميشگي مسلمانان، از كف رفت و به دست صلبيون فتح شد.
با حضور فرديناند در اندلس، پذيرش مسيحيت براي همگان اجباري و آموزش و صحبت به زبان عربي ممنوع شد و هر كه از اين امر سرباز مي زد به تبغ جلاد سپرده مي شد.
كشتارها آغاز شد. صليبي ها حتي به مسلماناني كه با تغيير دين، مسيحي شده بودند نيز رحم نكرده و با عنوان عرب هاي خائن آنها را كشتند. در يك روز 3000 نفر از آنان زنده زنده سوزانده شدند.
مساجد، دانشگاهها و نمادهاي والاي تمدن، به بهانه حذف نمادهاي اسلامي ويران شدند و اين ها همه در حالي بود كه در هنگام حضور مسلمين در اندلس نه تنها آزادي اديان وجود داشت، بلكه بسياري از مناصب دولتي در اختيار مسيحيان بود .

به راستي بر آندلس چه رفت ؟!
گوستاو لوبون در اين زمينه مي نويسد : دشمنان با انتشار فساد و رواج مشروبات الكلي و بي بند باري و بالاخره در اثر اختلافات بين زمامداران حكومت، بر مسلمانان چيره شدند و مسلمانان را به زور، وادار به قبول دين مسيح كردند.[7]
لوبون دو دليل اختلافات دروني و رواج فساد را عامل سقوط اندلس مي داند .پيرامون عامل اول اشاره به اين موضوع خالي از وجه نيست كه حكومت هاي كوچك محلي مسلمانان در پي درگيري هاي به وجود آمده ميان بومي هاي اندلس و شامي ها و عرب هاي مقيم اندلس براي غلبه بر ديگري، دست ياري و نياز به سوي حكومت هاي مسيحي دراز كردند. اختلافات و جنگ هاي داخلي در طول ساليان دراز سبب ضعف قواي مسلمين شده بود.

و اما عامل دوم :رواج فساد و فحشا
وقف تاكستان هاي بزرگ و متعدد و توزيع مشروبات حاصل از آنها به شكل رايگان در بين جوانان مسلمان و تاسيس تفريح گاه هاي متنوع از سوي صاحبان كليسا كه خدمه و كاركنان آن همگي زيبارويان مسيحي بودند و ... ، همگي عواملي اند كه موجب ضعف اراده در ميان جوانان مسلمان شد. دليران مسلمان كه به هنگام فتح اندلس با چنان ايماني مي جنگيدند كه نوشته اند،كشتي هاي خود را به آتش كشيدند تا ديگر راه باز گشتي نداشته باشند،[8] اينك در آغوش دختران زيباروي مسيحي به ضعف نشسته اند.
حال و روز جوانان و دليران مسلمان از زبان امير علي تاريخ نويس مسلمان، خواندني و البته افسوس خوردني است:
" جوان مرد يا شواليه عرب كه براي جنگ به ميدان مسابقه مي رفت، بر روي بازوهاي خود علامتي مانند شكل قلب با تيري كه آن را سوراخ كرده يا حرف اول اسم محبوبه خود را داغ مي كرد و يا خال كوبي مي نمود. اين سپاهيان علناٌ درحضور محبوبه هاي خود براي جايزه شجاعت و دلاوري با يكديگر مبارزه مي كردند و اغلب با محبوبه هاي شان مي رقصيدند.[9] "
همچنين دقت در عوامل ديگري همچون آزادي بيش از حد مسيحيان براي تبليغ و ترويج ،رشد و گسترش روحيه تساهل و تسامح، تقدس زدايي گسترده از ارزش هاي اسلامي از راه عادي جلوه دادن توهين به مقدسات مسلمين همچون توهين به مقام والاي پيامبر اسلام (ص)، دگرديسي ارزش هاي ديني و معنوي، اشرافي گري زمامداران و ... مي تواند در ارائه تحليلي روشن، پيرامون دليل از دست دادن اين بخش از سرزمين هاي اسلامي، سودمند و مثمر ثمر باشد .
دشمن براي شكست مسلمين در اندلس، به جاي قهرمانان و شواليه هاي و جنگ جويان غول پيكر، دختر كان ظريف اندام خود را به آوردگاه مسلمين روانه كرد و به جاي تيرهاي آتشين و كشنده با غمزده چشمان جادويي زيبارويان مسيحي به جان مجاهدان مسلمان افتاد و ترنم آوازه خوانان مه رو را به جاي برق شمشيرهاي خون ريز هديه مسلمانان كرد و شراب سرخِ شيرافكن را در كنار همه اين ها در حلقوم مسلمين ريخت تا بدين سان و در يك پروسه مدت دار، اندلس را به حسرتي هميشگي در دل مسلمين بدل نمايد .

* * * *
جمله زير از زبان "بنيامين نتانياهو " نخست وزير پيشين اسرائيل خطاب به مجلس نمايندگان امريكا بيان شده است:
ارسال برنامه هاي ماهواره اي حاوي تصاوير زنان زيبا، با بدن هاي برهنه و نيمه برهنه و پرداختن به امور دينوي، از قبيل زندگي تجملي و البسه زيبا و صحنه هاي جنسي و مشاهده امور كاملا انحرافي باعث مي شود كه كودكان ايراني خواستار لباس هاي زيبا، زندگي تجملي و استخر و امثال اين ها شوند و با اين امر مي توان در ايران انقلابي به راه انداخت .

يك سؤال جدي ؟!
آيا طرح اندلسيزه كردن ايران اسلامي جدي است؟ آيا جدي است ؟!
غفلت متوليان فرهنگي و اثر گذاران فكري ـ فرهنگي جامعه، شايد نشان آن باشد كه اين خطر آن چنان كه بايد و شايد، جدي نيست!!!

پي نوشت ها:
[1]- نور الدين آل على، اسلام در غرب، انتشارات دانشگاه تهران، ص 45 .
[2]- گوستاو لوبون، تمدن اسلام وعرب، ص333.
[3] - نورالدين آل علي، اسلام در غرب (تاريخ اسلام در اروپاي غربي)،1370، ص 3 و4.
[4]- اعترافات، ج1، خدمات اسلام به اروپا، عطايي اصفهاني، چاپ چهارم، 1387، ص 32.
[5]- محمد ابراهيم آيتى، اندلس يا تاريخ حكومت مسلمين در اروپا، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم، ص 14.
[6]- حسن وطنخواه، اسلام در اندلس، مجله مشكوة، پاييز 1370، شماره‏32، ص 115 .
[7]- گوستاو لوبون، تمدن اسلام و عرب ، ص335
[8]- همچنين، تدمير، جانشين پادشاه اندلس در زمان حمله دلاوران مسلمان، در نامه اي به رودريك، پادشاه اندلس در وصف دلاوران مسلمان اين گونه مي نگارد: مردمي به كشور ما آمده اند كه ندانيم آنها اهل آسمانند يا اهل زمين. اعترافات، ج1، خدمات اسلام به اروپا، عطايي اصفهاني، چاپ چهارم، 1387، ص 32.
[9]- امير علي، تاريخ غرب و اسلام، ص542.



منبع : سايت بولتن نيوز

در صدر اسلام نيز در اثر همين بى تفاوتى و دنياطلبى و رفاه‏جويى مردم و مسئولان، ديرى نپاييد كه حكومت عدل اسلامى حضرت على عليه‏السلام از بين رفت و حكومت ظلم و جور بنى اميه سراسر سرزمين اسلامى را فراگرفت و فرهنگ اصيل اسلامى نابود گرديد و مى‏خوارگى و دنيا پرستى پادشاهان، شيوه‏ى رايج حاكمان جور در سرزمين‏هاى اسلامى گرديد و فرهنگ عمومى مردم نيز رو به ديگرگونى نهاد.

 

 

قسمت قبلی

 

تعريف فرهنگ و تهاجم فرهنگى
------------------------------------
فرهنگ را اين گونه مى‏توان تعريف كرد:
فرهنگ عبارت است از مجموعه مايه هايى كه رفتار انسان را از رفتار حيوانات مشخص و ممتاز مى‏سازد.
بنابراين سه بخش اساسى براى فرهنگ مى‏توان در نظر گرفت:
اول ـ شناخت‏ها و باورها؛
دوم ـ ارزش‏ها و گرايش‏ها؛
سوم ـ رفتارها و كردارها.
تهاجم فرهنگى را نيز مى‏توان چنين تعريف كرد: تلاش جامعه‏اى براى تحميلِ فرهنگ خود بر جامعه‏ى ديگرى كه فرهنگى جداگانه دارد، يا دست كم، ايجاد نوعى دگرگونى در فرهنگ آن جامعه.
آيا هجوم فرهنگى، هميشه نامطلوب و زشت است يا ممكن است گاهى پسنديده باشد؟
اين مطلب به جنبه‏ى ارزشى بحث مربوط است كه بايد آن را به تفصيل بررسى كرد. ولى، به طور اجمال مى‏توان گفت كه هجوم فرهنگى، هميشه زشت و نكوهيده نيست. اگر جامعه‏اى فرهنگ منحط، ارزش‏هاى دروغين، باورهاى غلط و شناخت‏هاى نادرست داشته باشد و جامعه‏ى ديگرى، به انگيزه‏ى الهى و به قصد اصلاح بكوشد باورهاى غلط آن را به ارزش‏هاى صحيح تبديل نمايد، اين كار ناپسند و نكوهيده نيست، ولى معمولاً از تهاجم فرهنگى، تأثيرگذارى نا به جا و ناحق اراده مى‏شود كه گروهى درباره‏ى جامعه‏ى ديگر انجام مى‏دهند و مى‏خواهند دگرگونى‏هاى نامطلوبى در آن جامعه به وجود آورند كه از ديدگاه كسانى كه از آن به هجوم تعبير مى‏كنند، اين دگرگونى‏ها نامطلوب است.
دگرگون ساختن فرهنگ جامعه‏ى ديگر ممكن است در سه بخش اساسى خودنمايى كند:
الف) در بخش شناخت‏ها و باورها، بينش افراد را به خدا، جهان و انسان تغيير دهند؛
ب) در بخش ارزش‏ها و گرايش‏ها، غير از شناخت‏هايى كه انسان‏ها به هر چيز دارند، لازم است در زندگى آنها ارزش‏هايى نيز مطرح باشد؛ زيرا زندگى بدون اعتقاد به يك سلسله ارزش‏ها، شكل انسانى پيدا نمى‏كند. وقتى زندگى انسان، از زندگى حيوانات ديگر جدا خواهد بود كه خوب و بد در آن مطرح باشد. كسانى كه كارهايى را با عنوان خوب بودن انجام مى‏دهند و كارهايى را به عنوان اين كه بد است ترك مى‏كنند، به ارزش‏هاى انسانى پاى بند هستند. ولى جامعه‏ها، در شناخت خوب و بد و ارزش و ضد ارزش، با هم اختلاف نظر دارند. حال اگر جامعه‏اى سلسله ارزش‏هايى را پسنديد و به آن‏ها دل بست، اگر ديگران در پى تغيير آن ارزش‏ها برآيند، اين كار در بُعد ارزشى، هجوم فرهنگى است؛
ج) در رفتارها و كردارها: وقتى باورها و ارزش‏ها تغيير كنند، خود به خود رفتار انسان‏ها هم دگرگون خواهد شد. از اين رو تهاجم كنندگان فرهنگى، مى‏كوشند در الگوهاى رفتارى افراد جامعه زير تهاجم، تغييرهايى به وجود آورند.
خلاصه اين كه منظور از تهاجم فرهنگى در جامعه‏ى ما، اين است كه شناخت مردم ما را نسبت به جهان و انسان و ارزش‏هايى كه به آنها دل بسته‏اند و شيوه‏ى رفتار فردى و اجتماعى مان را، به گونه‏اى كه به نفع خودشان باشد، تغيير دهند.1 و حاضرند تا براى برنامه‏هاى به اصطلاح، اصلاحى خود، دستورهاى يكسان غربى، را كه بر اساس فرهنگ غرب طرح ريزى شده است. در ايران نيز به اجرا در آورند. بر همين اساس سياست تساهل و تسامح را پيشه‏ى خود ساخته‏اند. به نظر آنان رسيدن به هدف، وسيله را برايشان توجيه مى‏كند. فرانس فانون در كتاب "دوزخيان روى زمين " مى‏نويسد:
توجه به بيگانه، ناشى از احساس حقارتى است كه از سوى مهاجم به مدافع القاء مى‏شود و نتيجه‏ى چنين القايى، حصول بيزارى و انزجار نسبت به فرهنگ خود است، خودگريزى، خودزدايى، تقرب به بيگانه و تشبه به او، وجوه مختلف بيزارى از خويش نام مى‏گيرد.2

زمينه‏هاى تهاجم فرهنگى
------------------------------
پس از بيان مقدمه‏اى كوتاه درباره‏ى فرهنگ و تعريف آن، هم‏چنين تعريف تهاجم فرهنگى، اكنون زمينه‏هاى اين تهاجم را كه به دقت و تأمل فراوان نيازدارد، بررسى مى‏كنيم. البته برخى عنوان‏هاى اين بحث، با شيوه‏هاى تهاجم تشابه ظاهرى دارند كه اندكى ژرف نگرى، وجه تمايز اين دو بحث را روشن مى‏كند.

زمينه‏هاى داخلى
---------------------
اگر به ديده‏ى انصاف بنگريم، در درون كشور و نظام اسلاميمان كاستى‏هايى پديد آمده است كه دشمن را بيش از پيش در هجمه‏ى ناجوان مردانه‏اش، اميدوار ساخته است. اكنون پس از سال‏ها شايسته است كه ضعف‏ها و كاستى‏هاى موجود را بدون هيچ گونه سطحى نگرى و قشرى گرايى بررسى كنيم و صادقانه به اشكال‏ها و اشتباهات گذشته اعتراف كرده و درصدد جبران آن برآييم.

ضعف فرهنگِ اجتماعى و مذهبى مردم
--------------------------------------------
از ديرباز در اثر مسئوليت ناپذيرى حاكمان اين مرز و بوم و سياست عقب نگهداشتن مردم از پيشرفت فرهنگى، به خاطر چند روز حكومت بيشتر بر آنان، توده‏ى مردم آن گونه كه بايسته و شايسته است، درك عميق از عظمت فرهنگى و ژرفاى معارف دينيشان ندارند. گروهى بر اين باورند كه فرهنگ گذشته‏شان، نمى‏تواند آنان را به پيشرفت و تمدن برساند. بر همين اساس آنان تمدن غربى را كه ظاهرى آراسته دارد، الگويى براى خود تصور مى‏كنند. بنابراين نداشتن درك درستى از فرهنگ خودى و سستى مبانى اعتقادى مردم، از زمينه هايى است كه باعث مى‏شود تمدن خودى را دست كم بگيرند و سرانجام سبب رويكرد آنان به ويژه برخى جوانان به فرهنگ‏هاى مهاجم مى‏گردد. به دليل همين آمادگى و پذيرش و حتى خواست مردم، دشمن فرهنگ خود را به آسانى در شكل‏هاى گونه گون وارد كشور مى‏كند.

نبود قوانين اسلامى در اداره‏ى كشور
-----------------------------------------
از آن‏جا كه سال‏ها، پادشاهان جور و استبداد بر اين مرز و بوم، حكومتى بر اساس قانون‏هاى اسلامى پياده نكرده‏اند و حتى در رژيم گذشته نيز قوانين اداره‏ى كشور همچون قانون اساسى، از كشورهاى اروپايى الگوبردارى شده بود، به همين دليل بسيارى از قوانين اساس غربى داشتند و حتى در نظام جمهورى اسلامى نيز برخى از قوانين پس مانده‏ى رژيم طاغوتى هستند، مانند نظام بانك دارى.
كاربرد قوانين غيراسلامى و نبود قانون‏هاى اسلامى، از دلايلى است كه سبب بى اعتمادى عامه‏ى مردم، به ذخيره‏هاى فرهنگى دينى خود، مى‏شوند و در نتيجه آن را در اداره‏ى جامعه، ناكارآمد مى‏پندارند. همين موضوع سبب مى‏گردد آنان پذيراى قوانين غربى شوند. بنابراين كوتاهى دريافتن قوانين اسلامى، از عوامل گرايش مردم به فرهنگ بيگانه و سرانجام نفوذ و تهاجم آن فرهنگ به درون كشور است.3

الگوپذيرى از قوانين كشورهاى غربى و شرقى
---------------------------------------------------
يكى از بلاهايى كه دامن گير اين مرز و بوم شده است، وابستگى فكرى برخى تحصيل‏كردگان در غرب و تأثيرگذارى‏هاى آنان در برنامه‏ريزى‏هاى كلان كشور براساس همان انديشه‏هاى ديكته شده‏ى غربى است.
دوره‏ى شكل‏گيرى انديشه، بسيارى از مديران، زمانى بوده است كه آنان به آموختن دانش مديريتى و برنامه‏ريزى بر اساس نظام سرمايه‏دارى غربى مشغول بوده‏اند. دانشگاه‏ها و استادان غربى ملزم‏اند آموزه‏هاى اساسى نظام سرمايه‏دارى را به عنوان نيروى پويايى اين نظام به دانش‏پژوهان بياموزند.
كسانى كه تحصيلات خود را در غرب گذرانده‏اند، در پى اجراى آموخته‏هاى شان در كشور مى‏باشند؛ در حالى كه اساسا زير ساخت‏هاى فرهنگى، سياسى، اقتصادى و مذهبى ما با آموخته‏هاى آنان، تفاوت ماهوى دارد. البته بسيارى از آنان داراى تعهد و حس وطن دوستى و ملى‏گرايى هستند، و قصد خيانت ندارند، ولى ناخواسته چنان روش‏هاى اشتباهى را در پيش گرفته‏اند، به رَغم حُسن نيت آنان، اين كار خسارت‏هاى سنگينى بر اقتصاد و فرهنگ كشور زده است و فرهنگ مديريتى غربى را وارد كشور كرده است. اساسا يكى از دلايل عمده‏ى نفوذ فرهنگ غربى، همين برنامه‏ها و قانون‏هاى ديكته شده غربى هستند كه به دست عناصر داخلى غرب زده، اجرا مى‏شوند.

كم‏رنگ شدن ارزش‏هاى انقلاب و اسلام
---------------------------------------------
آفتى كه همواره بسيارى از انقلاب‏ها را تهديد و زمينه را براى تهاجم فرهنگى فراهم مى‏كند، واپس‏گرايى و دور شدن از آرمان‏هاى نخستين و هدف‏هاى بلند آن‏هاست. تجربه نشان داده است كه در بيشتر انقلاب‏هاى جهانى، با گذر زمان، اهداف انقلاب نيز فراموش شده و حتى بنيان گذاران اصلى آن نيز به مسلخ پاى‏بندى به آرمان‏شان، ذبح گرديده‏اند. تنها انقلابى كه هيچ گاه هدف و آرمان آن دست‏خوش فراموشى نگرديد، انقلاب بزرگى امام حسين عليه‏السلام است كه پس از سال‏ها، امروزه راه گشاى آزادگان جهان است. هم چنان كه ماهاتما گاندى ـ رهبر انقلاب هندوستان ـ الگوى خويش را در مبارزه با ظلم و استبداد، امام حسين و قيام خونين او معرفى مى‏نمايد.
انقلاب اسلامى ما نيز اگرچه الهام گرفته از انقلاب سرخ حسينى است، ولى با گذشت زمان و به دلايل گوناگون از جمله، دنياپرستى و مقام پرستى برخى مسئولان و توطئه‏هاى جهانى دشمن و... با خطرهاى جدى رو به رو است. واقعيت اين است كه به رغم وجود رهبرى شجاع و الهى و بصير و مدير و مدبر و پايدارى گروهى از نيروهاى انقلاب، بسيارى از شعارهاى اساسى اوّل انقلاب، همچون حمايت از محرومان، عدالت اجتماعى، كم شدن فاصله‏ى طبقاتى، آموزش و پرورش رايگان، اجراى حدود و احكام اسلام، مبارزه با فقر و فساد و تبعيض، و... تا اندازه‏اى به فراموشى سپرده شده است. بر همين اساسى رهبر معظم انقلاب، حضرت آيت‏اللّه‏ خامنه‏اى مدظله‏العالى همواره بر اجراى هدف‏هاى اوليه‏ى انقلاب تأكيد كرده و خطر بزرگِ فراموشى آرمان‏ها را با گفتار و كردارشان گوشزد مى‏كند. دورى از آرمان‏ها و بدقولى به مردم سبب نااميدى برخى از مردم از انقلاب گرديده است. هر جامعه‏اى نيازمند ارزش‏هاى اجتماعى است وقتى كه اين ارزش‏هاى ملى و مذهبى، خوار شمرده شده و ناكارآمد معرفى شوند، چگونه مى‏توان مردم، به ويژه جوانان را به فرهنگ و آيين خودى اميدوار نگه داشت.

رفاه‏طلبى مسئولان و مردم
-------------------------------
رفاه‏طلبى مردم هم از عواملى است كه به روى آوردن آنان به فرهنگ بيگانه كمك مى‏كند.
در صدر اسلام نيز در اثر همين بى تفاوتى و دنياطلبى و رفاه‏جويى مردم و مسئولان، ديرى نپاييد كه حكومت عدل اسلامى حضرت على عليه‏السلام از بين رفت و حكومت ظلم و جور بنى اميه سراسر سرزمين اسلامى را فراگرفت و فرهنگ اصيل اسلامى نابود گرديد و مى‏خوارگى و دنيا پرستى پادشاهان، شيوه‏ى رايج حاكمان جور در سرزمين‏هاى اسلامى گرديد و فرهنگ عمومى مردم نيز رو به ديگرگونى نهاد.
اكنون نيز با روى آوردن مردم به ثروت اندوزى و فخرفروشى مادى و رفاه زدگى و بى تفاوتى، ترس اين هست كه فرهنگ ملى و مذهبى‏مان نيز تأثير پذيرفته و فرهنگ ابتذال جاى‏گزين آن شود؛ چرا كه ذاتا رفاه‏طلبى و دنيا پرستى با فرهنگ غربى رابطه‏ى مستقيم و با فرهنگ ملى و دينى ما ارتباط معكوس دارد. بنابراين هر چه اين ويژگى در مردم بيش‏تر گردد، به همان مقدار از فرهنگ خودى دور، و به فرهنگ بيگانه نزديك‏تر خواهيم شد. اين همان تجربه‏ى تلخى است كه مسلمانان اندلس نيز آن را آزموده و طعم تلخ آن را چشيدند.

عملكرد بد برخى از مسئولان
--------------------------------
با كمال تأسف برخى از مسئولان نظام كه بر سر سفره‏ى خون شهيدان و ايثارگرى ايثارگران و... نشسته‏اند، خواسته يا ناخواسته، آرمان‏هاى اصيل انقلاب را از ياد برده و در اثر نشست و برخاست با بيگانگان، خويشتن را باخته و هويت خود را گم كرده‏اند. ثروت اندوزى و مقام پرستى را پيشه‏ى خود ساخته‏اند و بدين سان زمينه بدبينى مردم را به كُليت نظام فراهم آورده‏اند. گروهى نيز با خيانت به بيت‏المال و دست اندازى به آن، رشوه خوارى، تبعيض، فاميل سالارى، مديريت و خلاصه باظلم و ستم به محرومان و ستمديدگان، سبب نارضايتى مردم شده و آنان را به اركان نظام بدبين كرده‏اند. در واقع دامنه‏ى فساد و تبانى و سوءاستفاده‏ى مسئولان از سرمايه‏هاى عمومى به اندازه‏اى است كه كشور ما دچار نوعى آنارشيسم4 پنهان شده است و خلاف كاران به گونه‏اى، دست به دزدى و غارت مى‏زنند كه انكارترسى از دستگاه نظارتى ندارند. با اين شرايط، مردم محروم و ستمديده، كه بدنه اصلى جامعه هستند، به اين نتيجه مى‏رسند كه روحانيت و دين نمى‏تواند با متخلفان برخورد كند و بايد از غربى‏ها الگو گرفت.

تندروى‏ها در آغاز انقلاب
---------------------------
در آغاز انقلاب، برخوردهايى گاه غيرمنطقى با مردم صورت گرفت و كج‏روى‏هايى به نام انقلاب انجام مى‏پذيرفت كه سبب دل زدگى گروهى از مردم به انقلاب گرديد. زشتى اين عملكردها آن گاه شديدتر گرديد كه آن را به نام اسلام و امام و حزب اللّه‏ انجام دادند. بى ترديد با هر عمل افراطى كه به نام اسلام و انقلاب و امام و حزب اللهى انجام مى‏شد، عده‏اى از مردم از صف به هم پيوسته‏ى ملت انقلابى جدا شده و نسبت به اسلام و انقلاب اسلامى و روحانيت و حكومت دينى ديد منفى پيدا مى‏كردند. عوامل بيگانه نيز با بزرگ نمايى برخى كارهاى نادرست، به اين آتش نيم افروخته، دامن زدند و اسلام را، خشن و زورگو و مستبد معرفى كردند. سرانجام همين كارهاى غيرمنطقى زمينه‏ى توجه دادن عده‏اى از مردم به حكومت‏ها و فرهنگ‏هاى اروپايى را فراهم كرد؛ چراكه آنان تصور مى‏كردند كرامت انسانى و آزادى بيان در فرهنگ غربى، بهتر و بيش‏تر محترم است.
البته بايد گفت: حسابِ اجراى احكام حيات بخش اسلام در آغاز انقلاب از اين مقوله جداست و اعدام تبه‏كارانى چون هويدا و سران خون خوار رژيم پهلوى برگ زرينى است كه بر تارك افتخار مسئولان نظام مى‏درخشد.

وجود خواص منفى‏گرا
------------------------
در هر نظامى، افرادى هستند كه براى رسيدن به خواهش‏هاى نفسانى شان به هر گونه همكارى با بيگانگان حاضر هستند و كمترين پاى بندى ملّى و مذهبى ندارند. اين عناصر زبون به شكل‏هاى مختلفى همچون ملى گرايى و تشكل‏هاى دانشجويى و احزاب و... پيدا مى‏شوند و با شعارهاى فريبنده‏ى هوادارى ازمردم و آزادى و غيره برخى افراد بى اطلاع را به خود جذب كرده و آن گاه با ايجاد شك و شبهه و بزرگ‏نمايى نقطه ضعف‏هاى نظام، مردم را به عملكرد حاكمان اسلامى بدبين مى‏كنند. وظيفه‏ى اينان كه يا دستور از بيگانه مى‏گيرند و يا شالوده‏ى فكرى‏شان را بيگانگان طرح ريزى كرده‏اند، اين است كه عملكرد نظام اسلامى را ناموفق و غيرعقلانى و نادرست جلوه دهند و در همين راستا با نفوذ در اركان مديريتى و برنامه ريزى كشور، به عنوان خواص شمرده شده و با قيافه‏ى اپوزيسيونى5 كه از لحاظ روانى گيرايى هم دارد، سعى در انحراف مردم دارند. اين مقدمه‏ى خطرناكى براى نفوذ افكار غربى در جامعه‏ى ماست. با نگاهى به تاريخ مشروطه و حتى روزهاى آغاز انقلاب اسلامى و حوادث پس از دوم خرداد 1376، آشكارا مى‏يابيم كه چنين كسانى براى پيشبرد اهداف شومشان، روزنامه‏ها و دانشگاه‏ها را به عنوان بهترين و پرثمرترين راه انتخاب كرده‏اند و با به كارگيرى اين مجموعه‏ها، افكار عامه‏ى مردم را به اسلام و انقلاب خدشه دار مى‏كنند. بنابراين نفوذ اين خواص منفى گرا و عملكردهاى شوم آنان از عواملى است كه براى حضور فرهنگ بيگانه و مهاجم در كشور زمينه‏سازى مى‏كنند.

عقب ماندگى علمى و صنعتى
----------------------------------
علم و صنعت برگ برنده‏اى است كه دولت‏هاى قدرتمند آن را براى استعمار ملت‏هاى ضعيف به كار گرفته و مى‏گيرند. ريشه‏ى پيشرفت غربى‏ها، دانشى است كه آنان از مسلمانان به ارث برده‏اند. فيزيك، هندسه، رياضى، ستاره‏شناسى، پزشكى، معمارى و هنر و صنعت نساجى و شهرسازى و بهداشت و غيره، همگى، دانش هايى هستند كه به گواه كتاب‏هاى تاريخى اسلام و غرب، اروپاييان آن‏ها را از پيشينه‏ى شرقى‏ها آموخته‏اند.
بنابراين غربيان به اصطلاح متمدن كه روزى گاليله را به خاطر طرح علمى‏اش، يعنى "ثابت بودن خورشيد و حركت زمين به دور آن " به مرگ يا توبه محكوم كرده بودند، در اثر ارتباط با مسلمانان به چنان پيشرفت‏هايى رسيدند؛ اين نشان افتخارى است كه تاابد بر تارك شرقيان خواهد درخشيد.
با تأسف فراوان، به دليل بى كفايتى حاكمان و سستى توده‏ى مردم مسلمان، در مسير پيشرفت علمى و صنعتى تمدن اسلامى، وقفه‏اى، پيش آمد كه از آن پس غربى‏ها با استفاده از توان علمى و فرهنگى مسلمانان گوى سبقت از آنان ربودند. البته تداوم اين انقلاب علمى و صنعتى غرب نيز مرهون توان علمى و انديشه‏ى دانشمندان مسلمانى است كه بسيارى از آنان از كشورهاى شرقى هستند كه با نام مغزهاى فرارى در غرب خدمت مى‏كنند.
در اثر فرهنگ غربى و تبليغات دروغينش، نوعى احساس حقارت و عقب ماندگى فرهنگى ـ تمدنى در جوانان مسلمان پديد آمد كه روح و انديشه‏ى آنان را كه محور اصلى پويايى هرجامعه است، تسليم فرهنگ غرب نمود و همين حالت خود كم بينى، زمينه‏ى فاجعه‏ى بزرگى هم چون تهاجم فرهنگى را ايجاد كرد.

فراموشى نسل جوان
-------------------------
از مسايل مهم نظام اسلامى، توان بالقوه‏ى جوانان است. در دوران دفاع مقدس از اين نيرو به بهترين وجه بهره بردارى شد و با تكيه بر نيروى تواناى جوانان ايران زمين، هشت سال در برابر انواع سلاح‏هاى پيشرفته‏ى دشمن ايستادگى كرديم. ولى با پايان جنگ و سرگرم شدن مسئولان نظام به حل مشكلات ديگر از جمله بازسازى خرابى‏هاى جنگ، اصلاح صنعت و بازبينى در سياست خارجى و...، سال‏ها جوانان كشور، فراموش شدند و بدين گونه نيروى خلاّق جوان كشور به حال خود واگذاشته شدند و از توان آنان در راه پيشرفت كشور استفاده نشد. از اين رو، آنان اين انرژى را در مسير انحراف و عوامل مشكل زاى ديگر صرف كردند.
با استفاده از اين فرصت، دشمنان دست كم يك نسلِ ما را از فرهنگ خودى بيگانه كردند و ما تازه دريافته‏ايم كه دچار چه غفلت بزرگى شده‏ايم.
بنابراين، بهترين راه ايستادگى در برابر تهاجم بى‏امان فرهنگى غرب، درك كردن نسل جوان و پرداختن به مشكلات اساسى آنان است.

زمينه‏هاى خارجى
---------------------
علاوه بر زمينه‏هاى داخلى، بسترسازى هايى هم در خارج ازكشور صورت مى‏گيرد كه در تهاجم فرهنگى نقش مهمى دارد. اساسا دشمنى كه در پى استعمار جهانى است و براى ملت‏هاى ديگر ارزش قايل نيست و دنيا را دهكده‏ى جهانى مى‏داند كه خود كدخداى آن است، براى اين هدف، تدبيرهاى لازم را هم انديشيده است. در همين راستا به برخى زمينه‏ها كه از آن‏ها به زمينه‏هاى خارجى تهاجم فرهنگى ياد مى‏شود؛ اشاره مى‏گردد.

تبليغات
---------
امروزه، از تبليغات به عنوان عاملى تعيين كننده استفاده مى‏شود و برنامه‏اى به نتيجه مى‏رسد كه تبليغات ابتدايى آن گسترده و درست انجام يافته باشد. مثلاً اگركشورى قصد حمله به كشور ديگرى را داشته باشد، نخست بايد به دلايل حمله اشاره كرده و حمايت جهانى را از اين كار جلب نمايد و در همين راستا بايد در توجيه عمل خود، تبليغات همه جانبه‏ى جهانى صورت دهد.
غربى‏ها با تبليغات گسترده چنين وانموده‏اند كه مدينه‏ى فاضله‏اى كه شرقيان در پى آن هستند، در پرتو فرهنگ غرب به دست مى‏آيد. آنان آزادىِ افسارگسيخته و متضاد با آرامش اجتماعى را درجهت كرامت انسانى معرفى كرده و برآوردن غريزه‏ى جنسى را به هر نحو ممكن، پاسخى طبيعى و منطقى به خواهش‏هاى نفسانى انسان مى‏پندارند. آنان عملكردهاى وحشيانه و غيرمنطقى اربابان كليسا در قرون وسطا را عَلَم مى‏كنند و سپس عملكرد آنان را با آموزه‏هاى بزرگان اسلام، هم نواخت معرفى مى‏نمايند. و اين‏گونه مى‏كوشند پيشينه‏ى ملى ـ مذهبى جوانان را بسان فرهنگ قرونِ وسطا بشناسانند. سارتر در مقدمه كتاب "دوزخيان روى زمين " نوشته‏ى فرانس فانون مى‏نويسد:
عده‏اى از جوانان آفريقايى و آسيايى را چند ماهى به آمستردام، پاريس، لندن و بروكسل مى‏آوريم و مى‏گردانيم، پس از چند روزى آنان را لباس اروپايى مى‏پوشانيم و اصطلاحات اروپايى را به دهانشان مى‏ريزيم و از محتويات فرهنگ خودشان، خالى مى‏كنيم. آن گاه اينان شكل بلندگوهاى پوچى را مى‏گيرند كه ما بايد به كشورهايشان باز گردانيم. آن وقت اين‏ها، همانند طوطى، هر چه را بگوييم، بدون آن كه معنايش را بفهمند، باز مى‏گويند و آن چه را بكنيم در حدّ ادا در آوردن مى‏كنند و مى‏پندارند كه خودشانند كه مى‏گويند و مى‏كنند.6

برترى علمى، صنعتى، نظامى و سياسى
گفتيم كه از قرن هجدهم ميلادى به بعد، يك خيزش علمى و صنعتى و به دنبال آن نظامى و سياسى به وقوع پيوست و اروپاييان رفته رفته از مسلمانان پيشى گرفتند.

در كنار اين پيشرفت، آنان با سوء استفاده از وابستگى مسلمانان به علم و صنعت فرهنگشان را نيز ضميمه‏ى فن آورى و صنعتشان كردند و به كشورهاى اسلامى فرستادند. چرا كه هر كدام اين مقوله‏ها، فرهنگِ مصرفِ ويژه‏اى دارند، كه در هر جا كه باشند، همان تأثير فرهنگى‏اش را نيز بر جا خواهند نهاد. مثلاً اگر مسلمانان بخواهند از علم و صنعت غرب بهره برند، طبيعتا واژگان غربى و چگونگى كاربرد هر صنعت پيشرفته كه با فرهنگ غرب همساز است نيز، در قاموس فرهنگى مسلمانان وارد خواهد شد. اين مطلب در دو مقوله‏ى نظامى و سياسى نيز حاكم است.

تهاجم فرهنگى و شيوه‏هاى آن7
------------------------------------
دشمن در اين تهاجم همه جانبه از شيوه‏هاى زير بهره مى‏جويد:
1ـ تربيت دست آموزها؛
2ـ ارايه‏ى الگوها و نمونه‏ها؛
3ـ جدا كردن جوانان از باورهاى دينى؛
4ـ ارايه‏ى معيارهاى فرهنگ غرب؛
5ـ تبليغ فراماسونرى؛
6ـ تشكيل مسابقه‏هاى ادبى، هنرى، علمى و ورزشى در سطح جهان منطبق بر ارزش‏هاى غربى؛
7ـ نفوذ مستشاران خارجى و شركت‏هاى چند ملّيتى؛
8ـ مطرح كردن دموكراسى و حقوق بشر به شيوه‏ى غرب
9ـ تلاش براى نابودى انديشه‏هاى مخالف؛
10ـ ادعاى دلسوزى براى آزادى مطبوعات؛
حال به توضيح مختصر هر يك از شيوه‏هاى فوق مى‏پردازيم:
1ـ به طور كلى تمام كسانى كه بر مردم تأثيرگذارند، بهترين عوامل نفوذ و گسترش فرهنگ بيگانه مى‏باشند. اين عده معمولاً در امور فرهنگى، علمى و سياسى مشغولند. اين گروه اگر از هويت فرهنگى و ملى خود بريده، و به مهره‏هاى دست استعمار تبديل گردند، با زبان و قلمشان مى‏كوشند تا فرهنگ غرب را جاى گزين فرهنگ ملى ـ بومى خود نمايند. "تقى‏زاده " ـ بيگانه پرست عصر مشروطيت ـ در مجله‏ى "كاوه " مى‏نويسد:
به عقيده‏ى نويسنده امروز چيزى كه به حد اعلا براى ايران لازم است و همه‏ى اين وطن دوستان ايران با تمام قوا بايد در آن راه بكوشند و آن را بر همه چيز مقدم دارند، سه چيز است كه هر چه درباره‏ى شدت و لزوم آن مبالغه شود، كمتر از حقيقت گفته شده است. نخست قبول و ترويج تمدن اروپا بلاشرط و قيد، و تسليم مطلق شدن به اروپا، و اخذ آداب و عادات و رسوم و تربيت و علوم و صنايع و زندگانى و كل اوضاع فرنگستان بدون هيج استثنا... و خلاصه اين كه ايران بايد ظاهرا، باطنا، جسما، و روحا فرنگى مآب شود و بس.
2ـ ارايه‏ى الگوى غربى براى افراد جامعه از شيوه‏هاى ديگر تهاجم فرهنگى است. غربى‏ها با استفاده از وسايل ارتباط جمعى مانند: كتاب، مجله و روزنامه و رسانه‏هاى گروهى راه ورود جنس‏ها و الگوهاى دلخواهشان، همچون لباس و آرايش و شكل‏هاى گوناگون دكوراسيون و تزيين خانه‏ها ويلاها، باغ‏ها و گل خانه‏ها و مدل‏هاى گران قيمت خودروهاى غربى را فراهم مى‏نمايد. بر اساس الگوهاى تحميلى غربى يك زن تنها آن گاه زيبا مى‏شود كه سراپا غرق در آرايش به شيوه‏ى غربى باشد يا يك ساختمان آن‏گاه كامل خواهد بود كه به طور دقيق بر اساس روش‏هاى مهندسى غرب ساخته شده باشد. هرچند بر طبق نيازهاى واقعى صاحبان آن نباشد. به طور كلى شخص با تمدن كسى است كه راه و رسم برخورد با ديگران و غذا خوردن و صحبت كردن اروپايى را تقليد كند.
مصرف گرايى يكى از شاخص‏هاى الگوپذيرى از غرب بود كه پيش از انقلاب به شدت ترويج مى‏شد و غربى‏ها و دست نشانده‏ى آنان براى بازاريابى كالاهاى اروپايى با تبليغات خود در مردم احساس نياز دروغين به كالاهاى خود ايجاد مى‏كردند كه اين نيز يكى از شيوه‏هاى تهاجم فرهنگى بود.
3ـ به فساد و تباهى كشاندن جوانان از شيوه‏هاى ديگر تهاجم فرهنگى دشمن است؛ چرا كه آنان نشان پويايى و نشاط جامعه هستند و با به انحراف كشاندن آنان جامعه نيز پذيراى هر گونه فساد و بى‏بند و بارى خواهد گشت، لجام گسيختگى و گستردن دام شهوترانى رايج‏ترين و شايد آسان‏ترين روش به فساد كشاندن اين قشر مهم جامعه است.
4ـ از ديگر روش‏هاى عملى دشمن در راستاى نابودى فرهنگ ملى و اسلامى ارايه‏ى معيارهاى ارزشى فرهنگ غرب و القاى آن به افراد جامعه است. معيارهاى زندگى غربى عبارتند از: رفاه مادى، بهره‏جويى و لذت‏جويى افسار گسيخته و سرانجام زندگى در چهارچوب حيات مادى و حيوانى به دور از معنويات و اخلاق و انسانيت. بنابر معيار ارزشى غرب، انسان با تقوا اگر از امتيازهاى مادى بى‏بهره باشد، ارزش ندارد. بى‏توجهى به آينده و روزمرّه بودن از معيارهاى ديگرى است كه خطرهاى شومى براى اجتماع بشرى دارد؛ چرا كه بى‏توجهى به معاد و روز واپسين و حساب و كتاب آن‏جا سبب هر ظلم و جورى مى‏تواند باشد.
5ـ فرهنگ و هنر انقلابى ريشه‏ى حقارت و از خود بيگانگى را در جامعه مى‏خشكاند. و مانع بزرگى براى سلطه‏گرى استعمارگران به شمار مى‏آيد. از اين‏رو استعمار مى‏كوشد با گوشه‏گير كردن ادب و هنر انقلابى، هنر بازدارنده‏ى غرب را مطرح سازد و بدين وسيله هنرمندان روشن‏انديش و روشن‏گرا را با برچسب‏هاى گوناگون از صحنه‏ى هنر و انديشه‏ى جامعه حذف نمايد؛ چرا كه با گوشه‏نشين كردن اين عناصر مسلمان، شجاع و ميهن دوست است كه به هدف شيطانى خود كه نابودى فرهنگ و تمدن ملت‏هاست، مى‏تواند برسد.
6ـ اعزام مستشاران خارجى در سطح نظامى و اقتصادى و تأسيس شركت‏هاى چند مليتى توسط قدرت‏هاى غربى هم چون آمريكا و انگليس، يكى ديگر از عوامل گسترش غرب گرايى در ملت‏هاى دنياست. مأموريت اين مستشاران اين است تا با نفوذ در اركان نظامى و اقتصادى ملت‏ها، كنترل و هدايت، بازوهاى حياتى آنان رابه دست گيرند و روحيه‏ى مصرف‏گرايى، بى‏بند و بارى، تنبلى، روآوردن به دنيا و دورى از معنويات و اخلاق را در آنان پرورش دهد. مثلاً در ايرانِ پيش از انقلاب نزديك به 50 هزار مستشار آمريكايى وجود داشت كه به وظيفه‏ى سياسى ـ فرهنگى خود در جهت تخريب باورهاى ملّى ـ مذهبى مردم ما مى‏كوشيدند.
7ـ يكى ديگر از روش‏هاى هجوم فرهنگى دشمن طرح و تفسير مفاهيمى همچون، آزادى و دموكراسى و.... به شيوه‏ى غربى است. اين مفاهيم معانى گوناگونى دارند. نظام‏هاى استعمارى با تفسير اين مفاهيم مطابق با اهداف خود در راه گمراه كردن يا تحريك توده‏ى مردم تلاش مى‏كنند.
8ـ نابودى هر گونه انديشه و باور مخالفى كه سلطه گرى غرب را به زير سؤال برد، از ديگر روش‏هاى اين تهاجم شيطانى است. بر همين اساس بود كه كتاب آيات شيطانى به دستور استكبار جهانى نوشته شد و باورهاى دينى مسلمانان جهان را به تمسخر گرفت تا به اين ترتيب اين عقيده مخالف را از قداست انداخته و از قدرت نفوذ آن بكاهد.
9ـ ادعاى دلسوزى براى مطبوعات از ديگر شيوه‏هاى تهاجم فرهنگى است. غرب با شعار آزادى مطبوعات مى‏كوشد تا كشور ما را مخالف آزادى مطبوعات و اهل قلم جلوه دهد و با اين كار نظام اسلامى را در موضع انفعال قرار داده و بدين وسيله مجوز آزادى قلم به دستان غافل يا مزدور را بگيرد و روزنامه‏ها و مجله‏هاى كشور را ترجمان انديشه‏هاى پليد خود سازد.
البته شيوه‏هاى ديگرى غير از آن چه گفتيم نيز وجود دارد كه دشمن در تهاجم بى‏امان فرهنگى خود از آن‏ها سود مى‏جويد كه فرصت پرداختن به آن‏ها نيست.
در اين مجال به برخى ابزاراهاى دشمن در تهاجم فرهنگى خلاصه‏وار اشاره مى‏كنيم:
1ـ خبرگزارى‏هاى جهانى؛
2ـ مطبوعات؛
3ـ رسانه‏هاى ديدارى و شنيدارى؛
4ـ سينما و تئاتر؛
5ـ مواد مخدر؛
6ـ كالاهاى صادراتى.
امروزه، مردم در پى آنند تا خبرهاى جاى جاى دنيا را فورا دريافت كنند و اين مهم، جز با حضور خبرنگاران و ابزار و وسايل فنى پيشرفته و نظام خبررسانى گسترده حاصل نمى‏شود. از آن جا كه نيل به اين مقصود براى بيشتر دولت‏هاى موجود جهان ميسر نيست سازمان‏هاى جاسوسى دنيا با در اختيار گرفتن خبرگزارى‏هاى مهم با سازمان دهى هزاران خبرنگار ،به بازتاب خبرهاى تأمين كننده‏ى منافع خودشان اقدام مى‏كنند و از درج هر گونه خبر مغاير با هدف‏هاى استكبارى شان، پرهيز مى‏نمايند. بدين سان مردم و رسانه‏هاى خبرى ديگر كشورها، تنها مصرف كننده‏ى اخبار جهت دار استعمارگران مى‏گردند. آسوشيتوپرس، يونايتدپرسِ آمريكايى، رويتر انگليسى و فرانس پرس فرانسوى، از جمله‏ى اين بنگاه‏هاى خبرى استعمارى مى‏باشند.
غرب با رسانه‏هاى گروهى اعم از كتاب و مجله و روزنامه و بولتن‏ها و ارسال آن‏ها به كشورهاى دنيا كه بيشتر در قالب مطالب علمى و فرهنگى و پژوهشى و پزشكى و غيره صورت مى‏گيرد، مى‏كوشد تا فرهنگ جهان سومى‏ها را از آنان بگيرد.
راديو و تلويزيون به عنوان فراگيرترين رسانه‏ى گروهى ابزار مهمى براى پيشبرد اهداف تهاجم فرهنگى به حساب مى‏آيد. مردم با چهره‏هاى راديو و تلويزيونى، احساس وابستگى و نزديكى مى‏كنند و از اين‏رو، حركات و رفتار و گفتار آنان در مردم اثر مى‏گذارد و در فرهنگ عمومى مردم نفوذ مى‏كنند. دشمنان در اين راستا كوشيده‏اند تا فرهنگ خويش را در همين قالب به مردم دنيا تحميل كنند و از اين روست كه همواره برنامه‏هاى راديويى و ماهواره‏اى را با هزينه‏هاى هنگفتى، توليد و پخش مى‏كنند. امام خمينى رحمه الله دراين‏باره مى‏فرمايد:
دستگاه راديو و تلويزيون چنان‏چه من كرارا گفته‏ام، يك دستگاهى است كه حساس‏ترين دستگاه‏هاى تبليغاتى هر كشورى است كه هم از طريق بصر و هم از طريق سمع از آن استفاده مى‏كنند و آن طورى كه مردم به راديو و تلويزيون توجه مى‏كنند، به هيچ دستگاهى آن طور توجه نمى‏كنند. از دستگاه كوچكى كه براى بچه‏ها گذارده مى‏شود تا آن برنامه‏هايى كه براى ديگران.
استكبار غربى هم چنين با بهره‏گيرى از هنر سينما و تئاتر و شيوه‏هاى پيچيده توليد فيلم، مفاهيم كليدى خود را كه همواره نقش تخريب كنندگى ارزش‏هاى فرهنگ‏هاى ديگر را به عهده دارد، در قالبى زيبا و گيرا در ميان مردم ترويج مى‏كنند و اين گونه راه را براى نفوذ و چپاول ديگر ملت‏ها هموارتر مى‏كنند. در سينماى كنونى كشورمان نيز گروهى از عناصر نادان يا غرض‏ورز با پرداختن به مفاهيم ضد ارزشى وزنده كردن فسيل‏هاى فكرى غربى پيش از انقلاب، دقيقا به عنوان مزدور افتخارى غرب عمل مى‏كنند كه جاى بسى تأمل و تأسف است.
يكى از آسان‏ترين و گسترده‏ترين روش‏هاى غارت فرهنگى كشورها، به كارگيرى مواد مخدر است. سرمايه داران غربى شرقى‏هاى متعهد به اصول انسانى را همچون آتشفشانى خاموش مى‏بينند كه روزى براى آنان خطر آفرين خواهد بود، لذا مى‏كوشند تا با گستردن دام اعتياد به مواد مخدر، جوانان اين كشورها را به سستى و تنبلى اندازند و آنان را از تأثيرگذارى‏هاى كارساز بازدارند. آنان خوب مى‏دانند كه اين معتادان ديگر توليدكننده‏ى فكر و انديشه و هادى جامعه‏ى خويش نخواهند بود. آنان با اين كار راه نفوذ فرهنگشان را هموار مى‏كنند. امام رحمهم‏اللهدر اين زمينه مى‏فرمايد:
شما اين رايك مسئله اتفاقى ندانيد كه من‏باب اتفاق يك دسته‏اى هرويين فروش شده‏اند و يك دسته‏اى هم مبتلا شده‏اند. اين همه يك توطئه‏اى است كه قدرت‏هاى بزرگ به اين وسيله ضربه مى‏زنند.
قدرت‏هاى افسون‏گر غرب، كالاهاى صادراتى‏شان را نيز ابزارى براى پيشبرد هدف‏هاى فرهنگى خود قرار داده‏اند. آنان با سوء استفاده از فقر مادى و نيازهاى علمى، صنعتى و فنى كشورهاى جهان سوم، و با ترفندهاى گوناگون، زمينه‏ى ورود فرهنگ خودشان را فراهم ساخته و با دست‏هاى پنهان و آشكار خويش به چپاول منابع ارزنده‏ى آنان مى‏پردازند.
آنان با تشديد و ترويج اين گسستگى فكرى، ملت‏ها را استحاله‏ى فرهنگى كرده و در دام‏هاى استعمارى خود اسير مى‏كنند. ورود اين كالاهاى تجارى غربى علاوه بر بار فرهنگى همراهش، انديشه و سرمايه‏هاى اين كشورها را در راه سازندگى به تعطيلى مى‏كشاند. مردم در مواجهه با كالاهاى مصرفى ارزان قيمت غربى، از يك سو انگيزه‏ى توليد درداخل كشوررا از دست مى‏دهند، و از سويى ديگر با فرورفتن در گرداب فسادانگيز رفاه‏طلبى از تفكر در آرمان‏هاى اصيل و پشتيبانى از آن‏ها باز مى‏ماند. اين همان نتيجه‏اى است كه دشمن در پى آن است.

ديدگاه امام و رهبرى درباره‏ى تهاجم فرهنگى
==========================
گفتار و كردار بزرگان و راهنمايان الهى، در تاريخ همچون مشعل فروزانى، راه گشاى حقيقت‏جويان بوده است. در زمينه‏ى فرهنگ و تهاجم فرهنگى نيز دو پيشواى آگاه انقلاب امام خمينى رحمهم‏اللهو آيت‏اللّه‏ خامنه‏اى مدظله‏العالى، رهنمودهاى روشنى بخشى دارند كه از آن‏ها در اين زمينه سود مى‏جوييم.
امام خمينى در وصيت‏نامه‏ى الهى ـ سياسى‏شان، با بر شمردن افتخارهاى ملى ـ مذهبى مسلمانان، آنان رابه پيروى شايسته از امامان معصوم عليهم‏السلام و فرهنگ سياسى، اجتماعى، اقتصادى و نظامى آنان فرا مى‏خوانند.8 ايشان با تأكيد بر بى‏نيازى مسلمانان و جامعه اسلامى به فرهنگ استعمارى غرب مى‏فرمايد:
از جمله نقشه‏ها كه مع الاسف تأثير بزرگى در كشورها و كشور عزيزمان گذاشت و آثار آن باز تا حد زيادى به جا مانده، بيگانه نمودن كشورهاى استعمارزده از خويش، و غرب‏زده و شرق‏زده نمودن آنان است؛ به طورى كه خود را و فرهنگ و قدرت خود را هيچ گرفتند و غرب و شرق ـ دو قطب قدرتمند ـ را نژاد برتر و فرهنگ آنان را والاتر و آن دو قدرت را قبله گاه عالم دانستند و وابستگى به يكى از دو قطب را از فرائض غيرقابل اجتناب معرفى نمودند و قصه‏ى اين امر غم‏انگيز، طولانى، و ضربه‏هايى كه از آن خورده و اكنون نيز مى‏خوريم كُشنده و كوبنده است و غم‏انگيز اين كه آنان ملت‏هاى ستم ديده زير سلطه را در همه چيز عقب نگهداشته و كشورهايى مصرفى بار آوردند و به قدرى ما را از پيشرف‏هاى خود و قدرت‏هاى شيطانى شان ترسانده‏اند كه جرأت دست زدن به هيچ ابتكارى نداريم و همه چيز خود را تسليم آنان كرده و سرنوشت خود و كشورهاى خود را به دست آنان سپرده و چشم و گوش بسته مطيع فرمان هستيم و اين پوچى و تُهى مغزى مصنوعى موجب شده كه در هيچ امرى به فكر و دانش خود اتكا نكنيم و كوركورانه از شرق و غرب تقليد نماييم. بلكه از فرهنگ و ادب و صنعت و ابتكار اگر داشتيم، نويسندگان و گويندگان غرب و شرق زده‏ى بى‏فرهنگ، آن‏ها را به باد انتقاد و مسخره گرفته و فكر و قدرت بومى ما را سركوب و مأيوس نموده و مى‏نمايند و رسوم و آداب اجنبى را هر چند مبتذل و مفتضح باشد، با عمل و گفتار و نوشتار ترويج كرده و با مداحى و ثناجويى، آن‏ها را به خورد ملت‏ها داده و مى‏دهند. فى المثل اگر در كتاب يا نوشته يا گفتارى چند واژه‏ى فرنگى باشد، بدون توجه به محتواى آن با اعجاب پذيرفته و گوينده و نويسنده‏ى آن را دانشمند و روشن فكر به حساب مى‏آورند و از گهواره تا قبر به هر چه بنگريم اگر با واژه‏ى غربى و شرقى اسم‏گذارى شود مرغوب و مورد توجه و از مظاهر تمدن و پيشرفتگى محسوب و اگر واژه‏هاى بومى خودى به كار رود، مطرود و كهنه و واپس‏زده خواهد بود.9
و در ادامه مى‏فرمايد:
وارد كردن كلاها از هر قماش و سرگرم كردن بانوان و مردان خصوصا طبقه‏ى جوان به اقسام اجناس وارداتى از قبيل ابزار آرايش و تزيينات و تجملات و بازى‏هاى كودكانه و به مسابقه كشاندن خانواده‏ها و مصرفى بار آوردن هر چه بيشتر كه خود داستان‏هاى غم‏انگيز دارد و سرگرم كردن و به تباهى كشاندن جوان‏ها كه عضو فعال هستند، با فراهم آوردن مراكز فحشا و عشرتكده‏ها و ده‏ها از اين مصائب حساب شده، براى عقب نگه داشتن كشورهاست.10
ايشان در بيان ديگرى درباره‏ى يكى از مراكز مهم فرهنگى كشور، يعنى دانشگاه‏ها مى‏فرمايد:
... و اما در دانشگاه، نقشه آن‏است كه جوانان را از فرهنگ و ادب و ارزش‏هاى خودى منحرف كنند و به سوى شرق يا غرب بكشانند و دولت‏مردان را از بين اينان انتخاب و بر سرنوشت كشورها حكومت دهند، تا به دست آن‏ها هر چه مى‏خواهند انجام دهند. اينان كشور رابه غارت زدگى و غرب زدگى بكشانند. و قشر روحانى با انزوا و منفوريت و شكست، قادر بر جلوگيرى نباشد و اين بهترين راه است براى عقب نگه داشتن و غارت كردن كشورهاى تحت سلطه...11.
و آن گاه مى‏فرمايد:
نجات دانشگاه از انحراف، نجات كشور و ملت است.12
اين بيان گوهربار نيز از اوست كه:
بايد ملت غارت شده بداند كه در نيم قرن اخير آن چه به ايران و اسلام ضربه مهلك زده است، قسمت عمده‏اش از دانشگاه‏ها بوده است. اگر دانشگاه‏ها و مراكز تعليم و تربيت ديگر با برنامه‏هاى اسلامى و ملى در راه منافع كشور به تعليم و تهذيب و تربيت كودكان و نوجوانان و جوانان جريان داشتند، هرگز ميهن ما در حلقوم انگلستان و پس از آن آمريكا و شوروى فرو نمى‏رفت و هرگز قراردادهاى خانه خراب كن بر ملت محروم غارت زده، تحميل نمى‏شد و هرگز پاى مستشاران خارجى به ايران باز نمى‏شد و هرگز ذخاير ايران و طلاى سياه اين ملت رنج ديده در جيب قدرت‏هاى شيطانى ريخته نمى‏شد... اگر مجلس و دولت و قوه‏ى قضاييه و ساير ارگان‏ها از دانشگاه‏هاى اسلامى و ملى سرچشمه مى‏گرفت، ملت ما امروز گرفتار مشكلات خانه برانداز نبود و اگر شخصيت‏هاى پاك دامن با گرايش اسلامى و ملى به معناى صحيحش... از دانشگاه‏ها به مراكز قواى سه گانه راه مى‏يافت، امروزِ ما غير امروز، و ميهنِ ما غير اين ميهن... بود.13
حضرت امام در فراز ديگرى خطاب به مسؤلان وزارت ارشاد مى‏فرمايد:
ما اكنون در اين زمان كه دست ابرقدرت‏ها را از كشورخود كوتاه كرديم، مورد تهاجم تبليغاتى تمام رسانه‏هاى گروهى وابسته به قدرت‏هاى بزرگ هستيم. چه دروغ‏ها و تهمت‏ها كه گويندگان و نويسندگان وابسته به ابرقدرت‏ها به اين جمهورى اسلامى نو پا نزده و نمى‏زنند... قدرت تبليغاتى ما بسيار ضعيف و ناتوان است و مى‏دانيد كه امروز جهان، روى تبليغات مى‏چرخد و با كمال تأسف، نويسندگان به اصطلاح روشن فكر كه به سوى يكى از دو قطب گرايش دارند، به جاى آن كه در فكر استقلال و آزادى كشور و ملت خود باشند، خودخواهى‏ها و فرصت‏طلبى‏ها و انحصارجويى‏ها به آنان مجال نمى‏دهد كه لحظه‏اى تفكر نمايند و مصالح كشور و ملت خود را در نظر بگيرند... و مسئله‏ى تبليغ تنها به عهده‏ى وزارت ارشاد نيست، بلكه وظيفه‏ى همه‏ى دانشمندان و گويندگان و نويسندگان و هنرمندان است.14
آن گاه خطاب به وزارت امورخارجه مى‏فرمايد:
بايد وزارت خارجه كوشش كند تا سفارتخانه‏ها نشريات تبليغى داشته باشند و چهره‏ى نورانى اسلام را براى جهانيان روشن نمايند كه اگر اين چهره با آن جمال جميل كه قرآن و سنت در همه‏ى ابعاد به آن دعوت كرده از زير نقاب مخالفان اسلام و كج فهمى‏هاى دوستان، خودنمايى نمايد، اسلام جهان گير خواهد شد.15
رهبر كبير انقلاب در وصيتنامه‏ى خود چنين مى‏آورد:
راديو تلويزيون و مطبوعات و سينماها و تئاترها از ابزارهاى مؤثر تباهى و تخدير ملت‏ها، خصوصا نسل جوان بوده است. در اين صد سال اخيربه ويژه نيمه‏ى دوم آن، چه‏نقشه‏هاى بزرگى از اين ابزار، چه در تبليغ ضد اسلام و ضدروحانيت خدمتگزار و چه در تبليغ استعمارگران غرب و شرق كشيده شد و از آن‏ها براى درست كردن بازار كالاها استفاده گرديد، به‏طورى كه افتخار بزرگ فرنگى مآب بودن در تمام شئون زندگى از رفتار و گفتار و پوشش و فرم آن به ويژه در خانم‏هاى مرفّه يا نيمه مرفه بود و در آداب و معاشرت و كيفيت حرف زدن و به كار بردن لغات غربى در گفتار و نوشتار به صورتى بود كه فهم آن براى بيشتر مردم غير ممكن... بود. فيلم‏هاى تلويزيون از فراورده‏هاى غرب يا شرق بود كه طبقه‏ى جوان زن و مرد را از مسير عادى زندگى و كار و صنعت و توليد و دانش منحرف و به سوى بى‏خبرى از خويش و شخصيت خود و يا بدبينى و بدگمانى به همه چيز خود و كشور خود حتى فرهنگ و ادب و مآثر پر ارزشِ [خود سوق مى‏داد.16]
آن‏گاه در بيانى بسيار مهم درباره‏ى مقابله با تهاجم فرهنگى مى‏فرمايد:
اكنون وصيت من به مجلس شوراى اسلامى در حال و آينده و رييس جمهور و رؤساى جمهور ما بعد و به شوراى نگهبان و شوراى قضايى و دولت در هر زمان آن است كه نگذارند اين دستگاه‏هاى خبرى و مطبوعات و مجله‏ها از اسلام و مصالح كشور منحرف شوند و بايد همه بدانيم كه آزادى به شكل غربى آن كه موجب تباهى جوانان و دختران و پسران مى‏شود، از نظر اسلام و عقل محكوم است و تبليغات و مقالات و سخنرانى‏ها و كتب و مجلات بر خلاف اسلام و عفت عمومى و مصالح كشور حرام است و بر همه‏ى ما و همه‏ى مسلمانان جلوگيرى از آن‏ها واجب است و از آزادى‏هاى مخرب بايد جلوگيرى شود و از آنچه در نظر شرع حرام و آن چه بر خلاف مسير ملت و كشور اسلامى و مخالف با حيثيت جمهورى اسلامى است به طور قاطع اگر جلوگيرى نشود، همه مسئول مى‏باشند و مردم و جوانان حزب اللهى اگر برخورد به يكى از امور مذكور نمودند، به دستگاه‏هاى مربوطه رجوع كنند و اگر آنان كوتاهى نمودند، خودشان مكلف به جلوگيرى هستند.17
مقام معظم رهبرى ـ حضرت آيت‏اللّه‏ خامنه‏اى مدظله العالى ـ نيز بارها با تبيين موضوع تهاجم فرهنگى، ديدگاه روشنى دراين‏باره ارايه داده‏اند. ايشان با جدا دانستن تهاجم و تبادل فرهنگى مى‏فرمايد:
تبادل فرهنگى لازم است و هيچ ملتى از اين كه معارفى را در تمام زمينه‏ها از جمله فرهنگ و مسايلى كه عنوان فرهنگ به آن اطلاق مى‏شود، از ملت‏هاى ديگر بياموزد، بى‏نياز نيست. در هميشه‏ى تاريخ هم همين طور بوده و ملت‏ها در رفت و آمد هايشان با يكديگر، آداب زندگى، خلقيات، علم، نحوه‏ى لباس پوشيدن، آداب معاشرت، زبان، معارف و دين را از هم فراگرفته‏اند. اين مهم‏ترين مبادله‏ى ملت‏ها باهم بوده كه از تبادل اقتصادى و كالا هم مهم‏تر بوده است. بسيار اتفاق افتاده كه اين تبادل فرهنگى به تغيير مذهب يك كشور، انجاميده است. مثلاً در شرق آسيا بيشترين چيزى كه اسلام رابه كشورهايى مثل اندونزى، مالزى و حتى قسمت‏هاى مهمى از شبه قاره برده، دعوت مبلغين نبود، بلكه رفتار آحاد ملت ايران بود. تجار و سياحان ايرانى به اين مناطق رفتند و شما مى‏بينيد در سايه‏ى همين رفت و آمدها يك ملت بزرگى كه امروز شايد بزرگ‏ترين ملت اسلامى در آسيا باشد، يعنى كشور اندونزى، مسلمان شدند... اين معنى تبادل فرهنگى است كه خوب و مطلوب است.18
آن‏گاه مى‏فرمايد:
تهاجم فرهنگى به اين معناست كه يك مجموعه‏ى سياسى يا اقتصادى براى اجراى مقاصد خاص خود و اسير كردن يك ملت به بنيان‏هاى فرهنگى آن ملت هجوم مى‏برند. آن‏ها هم چيزهاى تازه‏اى را وارد اين كشور و ملت مى‏كنند، اما به زور، و به قصد جاى گزينى كردن آن‏ها با فرهنگ و باورهاى ملى، آن ملت كه نام اين، تهاجم فرهنگى است.19
رهبر معظم با بر شمردن وجه تمايز تبادل و تهاجم فرهنگى مى‏فرمايد:
در تبادل فرهنگى، هدف بارور كردن و كامل كردن فرهنگ ملى است، ولى در تهاجم فرهنگى، هدف ريشه‏كن كردن و از بين بردن فرهنگ ملى است. در تبادل فرهنگى، ملتِ گيرنده‏ى فرهنگ، چيزهاى مطبوع، دل‏نشين، خوب و مورد علاقه را مى‏گيرد. فرض كنيد ملت ايران مى‏بيند اروپايى‏ها ملتى هستند سخت كوش و داراى روح خطر كردن، اگر ملت ما اين صفات را از آن‏ها ياد بگيرد، خيلى خوب است... در تبادل فرهنگى، ملتِ فراگيرنده، نقاط درست و چيزهايى كه فرهنگ او را كامل مى‏كند، تعليم مى‏گيرد؛ مثل يك انسانى كه ضعيف است و دنبال غذا يا دواى مناسب مى‏گردد تا آن را مصرف كند و سالم بشود. در تهاجم فرهنگى، چيزهايى را كه ملت مورد تهاجم، مى‏دهند، خوب نيست و بد است. مثلاً وقتى اروپايى‏ها تهاجم فرهنگى را به كشور ما شروع كردند، روحيه‏ى وقت‏شناسى، شجاعت، خطر كردن در مسايل و تجسس و كنج‏كاوى علمى را براى ما نياوردند و سعى نكردند تا با تعليمات و تبليغات و پى‏گيرى، ملت ايران، يك ملتِ داراى وجدان كارو وجدان علمى بشود. آن‏ها فقط بى‏بند و بارى جنسى را وارد كشور ما كردند. ملت ما در طول هزاران سال دوران اسلامى، داراى مبادلات جنسى، يعنى رعايت‏هاى مربوط به زن و مرد بود. اروپايى‏ها كه هميشه و در تمام مدت شب و وروز ميخانه‏ها و مى‏گسارى‏هايشان برقرار بود، مى‏خواستند اين عادت شوم و فاسد را وارد جامعه‏ى ما بكنند.20
و در ادامه مى‏افزايد:
در تهاجم فرهنگى، دشمن نقطه‏اى از فرهنگ خود را به اين ملت مى‏دهد و وارد اين كشور مى‏كند كه خود مى‏خواهد.
...در بحث تهاجم فرهنگى بايد ملت مورد تهاجم را به بيمارى تشبيه كنيم كه به زمين افتاده و نمى‏تواند حركتى انجام دهد و دشمن او مى‏آيد، آمپولى رابه او تزريق مى‏كند. معلوم است آمپولى را كه دشمن به او تزريق مى‏كند چيست؟... تبادل فرهنگى از طرف ماست، ولى تهاجم فرهنگى از طرف دشمن انجام مى‏شود تا فرهنگ خودى را ريشه‏كن كند... تبادل فرهنگى در هنگام قوت و توانايى يك ملت است، ولى تهاجم فرهنگى در روزگار ضعف يك ملت است؛ لذا شما در تاريخ مى‏بينيد كه وقتى استعمارگرها در آسيا و آفريقا و آمريكاى لاتين وارد شدند، قبل از آن كه سياست‏مدارها و سربازها و قزاق‏هاى خود را به آن مناطق وارد بكنند، ميسيون‏هاى مسيحى و هيئت‏هاى تبشيرى مسيحى‏شان راوارد كردند. سرخ پوست‏ها و سياه پوست‏ها را اول مسيحى كردند و بعد طناب استعمار را به گردنشان انداختند.21
ايشان با بيان ناكامى‏هاى گوناگون دشمن در مبارزه عليه انقلاب اسلامى مى‏فرمايد:
دشمن بايك محاسبه فهميد كه جمهورى اسلامى را با تهاجم نظامى نمى‏شود از بين برد... لذا فهميدند كه بايد عقبه‏ى ما را بمباران كنند... عقبه‏ى ما در مبارزه با قلدرى استكبار جهانى، فرهنگ ما بود.
منطقه‏ى عقبه‏ى ما اخلاق اسلامى، توكل به خدا، ايمان و علاقه به اسلام بود... دشمن هم كور نبود و اين‏ها را ديد و تحليل كرد... يكى از كارهاى آن‏ها تحقير و منزوى كردن جريان ادب و هنر و فرهنگ انقلابى در كشور بود.22
آن گاه مى‏فرمايد:
بنده احتمال مى‏دهم كه اين مجامع (هنرى غربى) حتى جايزه‏ى نوبل را هم بدهند به يكى از همين عناصر به اصطلاح فرهنگى ضد اسلامى و ضد انقلابى، براى اين كه آن‏ها را در دنيا بزرگ و عناصر انقلابى را منزوى كنند. اين تهاجم فرهنگى نيست؟ تهاجم فرهنگى مثل خود كار فرهنگى ،يك كار آرام و بى‏سر و صدا است. يكى از راه‏هاى تهاجم فرهنگى اين بود كه سعى كنند جوان‏هاى مؤمن را از پاى بندهاى متعصبانه به ايمان، منصرف كنند. مانند همان كارى كه در قرن‏هاى گذشته در "اندلس " كردند. جوان‏ها را ريختند در عالم فساد شهوت رانى و مى‏گسارى. اين كارها در حال حاضر دارد انجام مى‏گيرد.23
سپس در بيان ديگرى مى‏فرمايد:
حذف روحانيت يكى از ابعاد تهاجم فرهنگى است. اين تهاجم فرهنگى گاهى هم متأسفانه به وسيله‏ى خودى‏ها انجام مى‏گيرد.24
زيباترين بيدار باش قافله سالار انقلاب اين عبارت اوست كه فرمود:
دشمن از راه اشاعه‏ى فرهنگ غلط، فساد و فحشا سعى مى‏كند جوان‏هاى ما را از دست ما بگيرد. كارى كه از لحاظ فرهنگى، دشمن مى‏كند، نه تنها يك تهاجم فرهنگى، بلكه بايد گفت يك شبيخون فرهنگى است.25

پي نوشت
__________________________________________________________________________________
1 . تهاجم فرهنگى، محمد تقى مصباح يزدى، ص 71.
2 . تهاجم فرهنگى، سيد مرتضى حسينى اصفهانى، ص 67.
3 . روزنامه‏ى جام جم، حسين انتظامى، 10/4/81، ص 13.
4 . "آرْشْ " در لغت يونانى به معنى حكومت است و "آنارشى " يعنى "بدون حكومت يا زمامدار و لذا معاف از مصايب اجتماعى ". طبق فلسفه‏ى آنارشيسم، هر قدرت سياسى متمركز، بدون استثناء به ظلم و ستم گرى در جامعه مى‏انجامد. لذا حكومت و دولت، مورد لزوم نيست. به عقيده‏ى ايشان مردم خود مى‏توانند به وسيله‏ى تشكيل دسته‏هاى هم كارى، كارخانجات و مزرعه‏ها و فروشگاه‏ها را به نحو آزاد و با هم آهنگى اداره كنند. بدون لزوم حكومت يا هر نوع آژانس مجرى قانون. پيشواى آنارشيسم جديد، پيرژوزف پرودون (pierre joseph proudhon) فرانسوى است كه به پدر آنارشيسم معروف است. نك: مكتب‏هاى سياسى، بهاءالدين پازارگاد، ص 33.
5 . پوزيسيون(opposition): به معناى مخالفت يا مخالفان مى‏باشد. مجموعه‏اى از احزاب يا گروه‏ها كه در برابر حكومت و قدرت مندان قرار مى‏گيرند و با روش‏هاى گوناگونى مانند سخنرانى، شركت در اعتصاب‏ها، استفاده از قانون اساسى براى رسيدن به اهداف ويژه و كوشش براى تشكيل دولت فعاليت مى‏كنند. (نك: واژه‏نامه‏ى سياسى، نعمت‏اللّه‏ همايونى، ص 5).
6 . نك: راه‏هاى تهاجم فرهنگى، حسين اصفهانى، ص 69.
7 . تهاجم فرهنگى، مركز تحقيقات اسلامى سپاه، ص 110 ـ 137.
8 . صحيفه‏ى انقلاب، امام خمينى، ص 53.
9 . صحيفه‏ى انقلاب، امام خمينى، ص 70.
10 . صحيفه‏ى امام، ص 72.
11 . همان، ص 73.
12 . همان، ص 74.
13 . صحيفه‏ى امام، ص 84.
14 . همان، ص 83.
15 . صحيفه‏ى امام، ص 84.
16 . همان، ص 89.
17 . صحيفه‏ى امام، ص 90.
18 . روزنامه‏ى كيهان، حسين شريعتمدارى، ص 18، ش 14548، 22/5/1371.
19 . همان.
20 . پيشين.
21 . روزنامه‏ى كيهان.
22 . همان.
23 . روزنامه‏ى كيهان.
24 . روزنامه‏ى رسالت، احمد آذرى قمى، ص 5، ش 1715، 24/9/1370.
25 . ريزش و رويش در تاريخ اسلام و انقلاب، سعيد طالبى نيا، ص 49.

منبع : كتاب "عبرت‌هاي اندلس "

ادامه دارد...

«در سال 850 میلادی فردی به نام پرفکتوس (PERFECTUS) به بازار کوردوا، پایتخت ناحیه مسلمان‌نشین اندلس رفت و ناگهان و بی‌مقدمه و در دفاع از حضرت مسیح(ع)، شروع به دشنام دادن به پیامبر اسلام(ص) کرد. مردم ابتدا با حیرت به او نگاه کردند، زیرا در اسپانیای تحت فرمان اسلام، پیروان تمامی ادیان در کنف حمایت حکومت اسلامی، با نهایت آسودگی زندگی می‌کردند و سابقه نداشت که کسی به دین دیگران توهین کند.

 

 

تهمینه مهربانی |

انقلاب اسلامی ایران موجد موج نویی در جهان بود که ما به دلیل غوطه‌ور بودن در دریای آن، غالباً متوجه گستردگی و عمق آن نیستیم. واقعیت این است که پس از وقوع این بزرگ‌ترین رویداد ایدئولوژیکی قرن، بسیاری از حق‌طلبان گیتی که از زندگی عبث و فلسفه‌های مادی به تنگ آمده بودند، در پی یافتن حقیقت هستی و پیدا کردن پاسخ‌های عقل‌پسند مورد تأیید دل، به اسلام روی آوردند و این رویکرد به‌ویژه در پی پیروزی شگفت‌انگیز حزب‌الله بر فرعون‌های زمانه، سرعت حیرت‌انگیزی پیدا کرد.

فرهنگ غرب که در پی سال‌ها سلطه اقتصادی و فرهنگی و فکری، به‌هیچ‌وجه آمادگی رویارویی منطقی با این جنبش عظیم و روزافزون را نداشت و از سویی به‌هیچ‌وجه نمی‌خواست بپذیرد که مکتبی قوی به نبرد با اوهام و خرافات و فزون‌طلبی‌های او آمده است، با حرکتی شتاب‌زده و کودکانه و از سر عجز و ناتوانی به سخیف‌ترین ابزار مقابله با تفکر اسلامی و نماد وزین و سترگ آن، یعنی پیامبر اکرم(ص) پرداخت و بدین وسیله سستی تفکر و اعتقادات خود را به رخ عالمیان کشید و ادعاهای پوچ خود مبنی بر آزادی اندیشه و بیان را به شکلی جدی زیر سؤال برد. جای بسی خرسندی است که غرب با این شیوه از پیش محکوم ‌شده، با این جنبش عظیم فکری به مبارزه برخاست و با متشبث شدن به احمقانه‌ترین ابزارهای مبارزه با یک‌اندیشه، در واقع بخشی از زحمت مسلمانان را که‌ متأسفانه آن‌گونه که باید و شاید، به فکر نشر این اندیشه نیستند، یا رسانه‌های عمده دنیا در اختیارشان نیست، به عهده گرفته و بدین وسیله، اذهان صاحبان اندیشه و تفکر سالم را متوجه مکتب و شخصیتی می‌کند که شاید قبل از آن حتی نامی هم از این آئین و رسولش نشنیده بودند.

غرض نگارنده این نیست که مسلمانان نباید در برابر توهین‌ به مقدسات خود و به‌ویژه ساحت مقدس رسول‌الله(ص) واکنش نشان دهند ـ‌ که می‌دهند ‌ـ بلکه منظور من این است که اتفاقاً این، از جمله سرکنگبین‌هایی است که بر صفرای غربیان جاهل می‌افزاید و در عین حال که مثل بومرنگ به طرف خودشان برمی‌گردد، مسلمانان دلسوز را هم بر آن می‌دارد که به هر وسیله ممکن، پیام آزادی‌بخش اسلام را به جویندگان حقیقت برسانند و دست از این کاهلی و بی‌تحرکی که آفت‌ جان مسلمانان است، بردارند، بنابراین اینگونه جهالت‌های عامیانه غرب را نهایتاً به نفع اسلام و مسلمانان می‌دانیم باشد که از این رهگذر آثار تأثیرگذار و محققانه و منطقی بی‌شماری در پاسخ به این خزعبلات ساخته و پرداخته شوند تا از برکات آن ابتدا خود مسلمانان و سپس تمامی حق‌جویان عالم، منتفع شوند.

دشمنی بااندیشه اسلامی و به‌ویژه شخص رسول گرامی(ص) منحصر به زمانه ما نیست. در واقع هر وقت که اسلام گسترش پیدا کرده و قلوب انسا‌ن‌ متوجه آن شده است، دشمنان آن‌ که‌متأسفانه غالباً سازماندهی‌ها و برنامه‌ریزی‌‌های منسجم‌تری نسبت به مسلمانان دارند، یکدل و یک‌جهت، در صدد محو یا انکار این تفکر بر آمده و اغلب هم موفق بوده‌اند. نمونه شاخص دشمنی با اسلام و وجود گرامی پیامبر(ص) را می‌توان در اسپانیای مسلمان ‌شده قدرتمند سراغ گرفت. خانم کارن آرمسترانگ در کتاب «حمد: زندگینامه رسول» می‌نویسد: ‌

«در سال 850 میلادی فردی به نام پرفکتوس (PERFECTUS) به بازار کوردوا، پایتخت ناحیه مسلمان‌نشین اندلس رفت و ناگهان و بی‌مقدمه و در دفاع از حضرت مسیح(ع)، شروع به دشنام دادن به پیامبر اسلام(ص) کرد. مردم ابتدا با حیرت به او نگاه کردند، زیرا در اسپانیای تحت فرمان اسلام، پیروان تمامی ادیان در کنف حمایت حکومت اسلامی، با نهایت آسودگی زندگی می‌کردند و سابقه نداشت که کسی به دین دیگران توهین کند. کسی به پرفکتوس اعتنا نکرد، اما او دست از لجاجت برنداشت و همچنان فحاشی کرد. سرانجام مردم او را گرفتند و نزد قاضی بردند. قاضی او را نصیحت کرد که اوضاع آرام شهر را به هم نریزد و مسلمانان را آشفته و جری نسازد، ولی پرفکتوس همچنان به این عمل زشت ادامه داد تا جایی که قاضی بعد از چندین بار تذکر و ارشاد او، با نهایت اکراه ناچار شد حکم دین را در باره او که پیامبر(ص) را سب کرده بود، اجرا کند.

اعدام پرفکتوس در شهر وضعیت نامطلوبی را پدید آورد و موج برنامه‌ریزی ‌شده‌ای از سب‌کنندگان پیامبر(ص) از سوی عده‌ای از مسیحیان به راه افتاد و عملاً قاضی اسلامی را در شرایطی قرار داد که حکم اعدام حدود 50 نفر را صادر کرد و مسیحیان از آن دو کشیش، قهرمان و شهید ساختند.

مسلمانان در کوردوای قرن نوزدهم، کاملاً قدرتمند و قابل اعتماد بودند و به‌هیچ‌وجه، دلیل و انگیزه‌ای برای برخورد با پیروان دیگر ادیان از جمله مسیحیان نداشتند. حاکمان مسلمان می‌خواستند اسپانیا نیز همچون خاورمیانه که برای قرن‌های متمادی، پیروان ادیان گوناگون را در کمال صلح و آرامش در کنار هم جای داده بود، مأمن خوبی برای همه مردم باشد و موفق هم بودند. در دنیای اسلام به شرط آنکه به پیامبر(ص) توهین نمی‌شد، هیچ‌کس منعی برای تبلیغ دین خود نداشت و مسجد و کلیسا و کنیسه در کنار هم برپا می‌شدند و احترام به ادیان الهی، پیوسته در میان مسلمانان رایج بوده است.

به هر حال جریان شهیدنمایی در میان متعصبین مسیحی حتی برای خود مسیحیان معتدل هم سؤال‌برانگیز بود. در میان این به اصطلاح شهدا، افرادی از تمام طبقات جامعه وجود داشتند و زن و مرد را شامل می‌شدند. بسیاری از آنان درد دین نداشتند، بلکه به دنبال احیای هویت غربی خود بودند که آن را در مقابل اعراب، نابود ‌شده می‌پنداشتند. اینان غالباً متعلق به خانواده‌هایی بودند که پدر یا مادر، اصالتاً مسیحی بودند.

کلیسا در واقع به این شکل در برابر اعراب و اسپانیایی‌های مسلمان قد علم کرد، اما با وجود این حرکت تأثیرگذار، اسلام توانست تا مدت‌ها بر اسپانیا حکومت کند و در اواخر قرن یازدهم بود که اروپا به رهبری پاپ قیام کرد و اسلام را از جبهه‌های خود در اروپا عقب راند.

در سال 1061 نورمن‌ها در جنوب ایتالیا و سیسیل، مسلمانان را عقب راندند و در سال 1091 مسیحیان شمال اسپانیا، جنگ علیه مسلمانان را شروع کردند. از این زمان بود که توهین به حضرت رسول(ص) به شکلی سیستماتیک آغاز شد. غربیان با بهره‌گیری از زبان، هنر و ادبیات، تصاویر ذهنی موهنی از پیامبر(ص) ساختند و کار را به جایی رساندند که حتی شخصیت‌ تاریخی ایشان را به یک افسانه و قصه هولناک تبدیل کردند. در این داستان‌ها، پیامبر(ص) کسی است که جادو می‌کند، جهان را ویران می‌سازد، همه مردم را می‌کشد و قصد تخریب همه کلیساهای عالم را دارد و نشانه او هم قرآن است. در این جنبش ضد اسلامی، فلاسفه مشهوری چون ولتر هم شرکت دارند و از آنجا که وی نزد روشنفکران از اعتبار بالایی برخوردار است، کسی به صحت گفتار او شک نمی‌کند. ولتر سعی می‌کند با زبانی منطقی، موضوعی موهوم به نام ماهومت (MAHOMMET) را جا بیندازد. ماهومت موجودی است که مادران، کودکان خود را از او می‌ترسانند[به تعبیری همان لولویی که مادران ایرانی فرزندان خود را از او می‌ترسانند] و به این ترتیب ترس و نفرت از پیامبر(ص) به کودکان غربی القا می‌شود. جریان مصادره به مطلوب تمامی آثار علمی، فکری و ادبی مسلمانان از سوی غرب، درد دیرپایی است که هر انسان منصفی را می‌آزارد‌.

غرب قرن‌های متمادی است که شناسنامه هر پدیده ارزشمندی را به نام خود صادر و شرق و به‌ویژه مسلمانان را فاقد هر نوع تفکر و ابتکار معرفی کرده و این کار را با چنان مهارتی انجام داده است که حتی خود مسلمانان هم آن را باور کرده‌اند. این مدعیان اندیشه و آزادی و دموکراسی، در آثار خود از هیچ توهینی به مقدسات مسلمانان و ساحت پاک رسول گرامی اسلام(ص) فروگذار نکرده‌اند و نمی‌کنند، درحالی که مسلمانان به دلیل آموزه‌های دینی خود، اجازه توهین به ساحت قدسی هیچ‌ یک از انبیای الهی را ندارند و در صورت ارتکاب چنین جرمی، مجازات خواهند شد. در دوران معاصر، جریان توهین به پیامبر(ص) در سال‌هایی که اسلام قدرت یافت، شدیدتر و گسترده‌تر شد و در کتاب «آیات شیطانی» به اوج خود رسید. موج گسترده و سیستماتیک توهین به پیامبر(ص) در رسانه‌های غربی، به‌خوبی هراس غرب را از گسترش تفکر اسلامی نشان می‌دهد و این جریانی است که مسلمانان جز با قدرت تفکر و اندیشه مبتنی بر آموزه‌های انسان‌ساز اسلام، به‌ویژه مذهب قدرتمند تشیع و انطباق اعمال خود با این آموزه‌ها و مواجهه متین، اصولی و منطقی با رفتارهای سخیف غرب، راه دیگری برای مواجهه با آن ندارند.

مسلمانان باید همچون پیامبر(ص) در صدر اسلام با اخلاص و توکل به خدا، در راه نشر دین، استقامت و صبوری به خرج بدهند و به تمامی ابزار فکری ضروری مجهز شوند و بدانند حرکات سخیف و همراه با عصبانیت پاره‌ای از مجامع جهانی، خود دلیل متقن و زنده‌ای بر گسترش و تعمیق مکتب انسان‌ساز اسلام است.

باشد که ما قدر این گنجینه را بشناسیم و قبل از دیگران، خود را ملزم به اجرای احکام اسلامی بدانیم. سرفرازی و قدرت دراندیشه و عمل، تنها راه ابطال اباطیل غربی‌هاست. اینک در سایه احکام جاودانه اسلام و موج بیداری اسلامی در سراسر منطقه و جهان، وقت آن است که با عمل و اندیشه صالح و مؤمنانه، به دنیا ثابت کنیم شایسته پیروی از رسول گرامی(ص) و خاندان جلیل او هستیم.

 

جوان آنلاین

از عوامل مهمى كه در شكست حكومت مسلمانان در اندلس نقش اساسى داشت، فعاليت حكومت‏هاى كوچك مسيحى در شمال اندلس بود.از ديگر زمينه‏هاى شكست مسلمانانِ اندلس رخت بربستن فرهنگ مذهبى آنان و خود باختگى شان در برابر فرهنگ بيگانه بود.

 

 

 

بخش قبلی

نقش كليسا و ساكنان بومى اندلس
=====================
حكومت‏هاى محلى
----------------------
از عوامل مهمى كه در شكست حكومت مسلمانان در اندلس نقش اساسى داشت، فعاليت حكومت‏هاى كوچك مسيحى در شمال اندلس بود. آنان حكومت‏هاى خود را با استفاده از تفرقه و اختلاف موجود بين حاكمان مسلمان، ايجاد كرده بودند.
لازم به يادآورى است كه از زمانى كه ارباب كليسا، خطر گسترش و نفوذ اسلام را در اروپا احساس كردند، همسو با پادشاهان اروپايى همچون شارلمانى در فرانسه، خود را براى حمله به اندلس آماده كرده بودند، ولى وجود كوه‏هاى پيرنه در جنوب فرانسه و شمال اسپانيا، سدّى طبيعى در برابر آنان بود و جلوى نفوذ آنان را مى‏گرفت. با اين حال، آنان از پا ننشسته و به استحاله‏ى حكومت مسلمانان اقدام كردند. از سوى ديگر، حكومت‏هاى محلى را تقويت نمودند. از سوى ديگر همين حكومت محلى مسيحى با ايجاد ارتباط نزديك با همديگر و برقرارى پيمان همكارى در ميان خود، براى براندازى حكومت مسلمانان، گام‏هاى اساسى برداشتند.
براى مثال در سال 874 ه . ق (1469 م) كه آخرين روزهاى حكومت مسلمانان در اندلس بود، "فريناند " پادشاهِ اراگون با "ايزابلا " ملكه‏ى قشتاله ازدواج كرد و هر دو هم فكر شده و براى پايان بخشيدن به حكومت اسلامى غرناطه كمر همّت بستند. در نتيجه، تمام مسيحيان تحت حاكميتشان براى حمله به مسلمانان آماده گرديدند.
اين يگانگى و يكپارچگى فرصت مناسبى به دست مسيحيان داد. در مقابل براى مسلمانان واقعه‏اى تأسف‏انگيز و خطرناك بود. در بهار سال 897 ه . ق فريناند با 40 هزار لشگر پياده نظام و ده هزار سواره نظام به غرناطه (آخرين پايگاه حكومتى مسلمانان) حمله كرد و به قتل و غارت دست زد؛ خرمن‏ها، درختان ميوه و خانه‏ها را به آتش كشيد و به شكنجه دادن و بريدن دست و پاى مسلمانان پرداخت.
فريناند با ديدن پايدارى مسلمانان، بى‏رحمانه راه آب و غذا را بر روى مردم شهر بست و سرانجام بر اساس پيمان صلحى كه در 25 نوامبر سال 1491. م برابر با 21 محرم سال 897 ه . ق ميان مسلمانان و پادشاه مسيحى بسته شد، غرناطه در نخستين روزهاى سال 897 ه . ق (1492.م) تسليم مسيحيان گرديد. پادشاه مسيحى بر اساس چندين ماده از اين عهدنامه متعهّد شد كه با مسلمانان به نيكى و عدالت رفتار كند و آنان را در امور دينى آزاد بگذارد؛ ولى ديرى نگذشت كه مسلمانان دچار ذلّت و خوارى بى‏سابقه‏اى در اندلس شدند. برخى از مواد آن عهدنامه‏ى ننگين از اين قرار است:
1ـ پادشاه غرناطه، رهبران، فقيهان، وزيران و همه‏ى كسانى كه در غرناطه و البيازين و اطراف زندگى مى‏كنند، متعهد مى‏شوند كه ظرف مدت شصت روز از تاريخ اين پيمان با اختيار، قلعه‏هاى الحمراء، برج‏ها و دورازه‏هاى ورودى غرناطه و البيازين را به شاه و ملكه‏ى كاتوليك يا به نمايندگان آن‏ها واگذار كنند. هم‏چنين، هيچ يك از مسيحيان حق ندارند از ديوارهاى قصبه و البيازين بالا رفته و از حال مسلمانان با خبر شوند و اگر كسى چنين كند، كيفر خواهد شد.
2ـ شاه، ملكه و جانشنيان‏شان براى هميشه متعهد مى‏شوند كه ابوعبداللّه‏ [حاكم غرناطه ]رهبران، وزيران، فقيهان، نظاميان و ديگران را در عمل به امور دينى‏شان آزاد بگذارند و مساجد و عبادت‏گاه‏هايشان را تعطيل نكنند و اجازه دهند مسلمانان در دادگاه‏هايشان بر اساس احكام اسلام قضاوت كنند و عادات و رسوم خود را حفظ نمايند.
3ـ اگر ساكنان غرناطه، البيازين و مناطق ديگر بخواهند به مغرب مهاجرت كنند، حق دارند اموال منقولشان را به هر كس كه مى‏خواهند بفروشند.
4ـ بايد سلطان ابوعبداللّه‏ و ساكنان غرناطه، البيازين، البشارات و... هنگام واگذارى شهر، بقيه‏ى اسيران مسيحى را كه در اختيار دارند، بدون باج‏خواهى، آزاد سازند.
5ـ در صورت درگيرى ميان مسلمانان، بايد دشمنىِ ميان آن‏ها بر اساس قوانين اسلامى و به حكم قاضى مسلمان برطرف شود.
6ـ همه‏ى مردم غرناطه، البشارات و منطقه‏هاى ديگر و كسانى كه تا 30 روز از روز تسليم، با شاه و ملكه، اعلان دوستى كنند، تا مدت سه سال حق دارند از بخشودگى‏هاى دربار بهره‏مند گردند.1
با بررسى دقيق اين پيمان‏نامه مشخص مى‏شود كه در واقع قشتالى‏ها، مسلمانان را فريب داده‏اند؛ چرا كه مسلمانان توان ايستادگى در برابر آن‏ها را داشتند. جالب اين كه مسيحيان حتى يك ماده از پيمان‏نامه را اجرا نكردند و از همان روز نخست ورود به غرناطه، نماز عشاى ربانى را در مسجد جامع آن شهر برگزار كردند. سپس مسلمانان كم‏كم به دست فريناند و جانشينانش، كزيمنس، فيليپ دوم، پسر شارل پنجم و فيليپ سوم، آزار و اذيت‏هاى بسيارى كشيدند و سرانجام فرمان معروف اخراج مسلمانان از اندلس و استقرار آن‏ها در سواحل مغرب صادر شد.2
البته حاكمان مسيحى كه بخشى از اندلس را در دست داشتند، شگردهاى ديگرى نيز براى ضعيف كردن و شكست دادن مسلمانان به كار بردند؛ از جمله ميان حكومت‏هاى مسلمان تفرقه مى‏انداختند و آن‏گاه به عنوان هم‏پيمان يكى، عليه ديگرى اقدام نظامى مى‏كردند. جالب اين كه گاهى، فورا هم‏پيمان اول خود را رها كرده و با دومى پيمان همكارى مى‏بستند و عليه هم‏پيمان اول، وارد جنگ مى‏شدند.

كليسا و حربه‏ى دينى
-------------------------
پس از پيروزى مسلمانان در جنگ "زلاقه "3 سياست برچيدن اسلام در اندلس، شدت بيشترى يافت و پاپ شخصا با تأثيرگذارى و نفوذ دينى گسترده‏اش در ميان حاكمان غربى ـ وارد عمل شد.بر اين اساس گروهى از كاردينال‏ها توانستند طرح‏ريزى كلى ميدان‏هاى نبرد را تنظيم كنند. در جنگ عقاب4 در سال 1212ميلادى كه به رهبرى محمد ناصربن ابى‏يعقوب ـ بزرگ‏ترين خليفه‏ى موحدين ـ اداره مى‏شد، مسلمانان شكست سختى خوردند. از اين زمان به بعد و پس از شكست‏هاى پى در پى مسلمانان در نبردها، دو و نيم قرن حاكميت مسلمانان در اندلس به پايان رسيد. با وجودِ تفرقه و چند دستگى در جبهه‏ى مسلمانان و در حالى كه حكومت‏هاى محلى مسلمان با هم درگير جنگ قدرت بودند، با پشتيبانى كليسا، گروه‏هاى دينى متعصب و نيرومندى در مسيحيت تشكيل يافت كه با كنار گذاشتن مسائل اختلافى، به صورت انسجام يافته عليه مسلمانان وارد جنگ شدند. تنها عامل يكپارچگى ميسحيان همان احساس عميق مذهبى بود كه بر اثر آن، ضربه‏هاى شكننده‏اى بر مسلمانان وارد ساختند. به جرئت مى‏توان گفت كه تأثير اين گروه‏ها بارها بيشتر از تأثير لشكريان سياسى ـ نظامى بود.
براى نمونه مى‏توان ازگروه سربازان كليسا، سربازان قديس يوحنّا، و شاخه‏ى گروه سربازان كليسا در آراگون در دوران آلفونس نام برد. چنان كه "كنت ريمون "، نيز به اين گروه‏ها پيوست و بر ضد مسلمانان اندلس نقش مهمى ايفا كرد. راهبان و كشيشان موفق شدند عمليات نظامى ويژه‏اى را در منطقه‏ى شمال‏شرقى اسپانيا انجام دهند. به اين‏ها "گروه قديس يوليان " مى‏گفتند كه بعدها "سواركارانِ پل " ناميده شدند. نيرومندترين و گسترده‏ترين گروه‏هاى دينى، "سربازان قلعه رباح " بودند كه مجموعه‏اى از كشيشان و راهبان پارسا را تشكيل مى‏دادند. اين گروه، مذهب را يگانه انگيزه‏ى مبارزه مى‏دانستند و هرگز به خاطر ثروت اندوزى، رفاه‏طلبى و سلطه‏جويى نمى‏جنگيدند. تنها هدفشان برانداختن اسلام و بازگرداندن سرزمين‏ها به زير سلطه‏ى كليسا بود. در سال 716 ه . ق (1317 ميلادى) كه مسلمانان در اطراف غرناطه شكست سختى از حكومت مسيحى قشتاله خوردند. هيجان خاصى در ميان مسيحيان به خاطر شكست كامل مسلمانان غرناطه ايجاد شد. پاپ نيز با استفاده از نفوذ دينى‏اش دستور داد سپاه بزرگى متشكل از سربازان انگليسى، فرانسوى، فلاندر و ديگر كشورهاى اروپايى و گروه‏هاى داوطلب، تشكيل شود كه شهر غرناطه به محاصره‏ى اين لشكر صليبى درآمد. از سوى ديگر راهبان و كشيشان، سربازان و فرماندهان نظامى را به جنگ مقدس تشويق مى‏كردند و به آن‏ها مقامى ارجمند را در جوار مسيح و آغوش اسقف‏ها بشارت مى‏دادند. كه سرانجام به جنگ سختى ميان مسيحيان و مسلمانان انجاميد. هرچند اين جنگ، به دليل از جان‏گذشتگى و شهادت‏طلبى مسلمانان، به شكست سختِ سربازان كليسا منجر شد و حكومت اسلامى را تا يك و نيم قرن ديگر باقى نگه داشت، ولى بى‏ترديد نقش آشكار و مهم كليسا را در آن جنگ نشان داد.5
عملكردهاى كليسا و پاپ به موارد ياد شده محدود نمى‏شود و بعدها نيز پاپ تهاجم نظامى و فرهنگى عليه مسلمانان را رهبرى كرد، كه اين مجال را ياراى پرداختن به همه‏ى آن‏ها نيست.

تهاجم فرهنگى دشمن
--------------------------
از ديگر زمينه‏هاى شكست مسلمانانِ اندلس رخت بربستن فرهنگ ملى ـ مذهبى آنان و خود باختگى شان در برابر فرهنگ بيگانه بود.
پيش از پرداختن به نمونه‏هاى اين موضوع شايسته است از واژه‏ى "فرهنگ " تعريفى به دست دهيم. "تايلر "آمريكايى مى‏گويد:
در روزگار ما اين كلمه (فرهنگ) بر همه‏ى ابزارهايى كه در اختيار ماست، دلالت دارد و (همچنين) بر همه‏ى رسم‏ها و باورها، دانش‏ها، هنرها، نهادها و سازمان‏هاى جامعه. انسان از گذرگاه فرهنگ جامعه‏ى خود و به بركت آن، موجود اجتماعى مى‏شود و بامردم پيرامون خود از صدها جهت هم رنگى و هم نوايى مى‏يابد و از مردم جوامع ديگر متمايز مى‏شود.6
"نيم كوف " جامعه شناس برجسته‏ى غرب دراين باره مى‏نويسد:
فرهنگ عصاره‏ى زندگى اجتماعى است و در تمام افكار، اميال، الفاظ و تكاپوهاى ما منعكس مى‏شود.حتى در اطوار و حركات خفيف چهره‏ى ما راه دارد.7
امّاتعريف كامل‏تر فرهنگ كه در جهت هدف مانيز مى‏باشد، چنين است:
فرهنگ مجموعه‏ى پيچيده‏اى است متضمن معلومات، معتقدات، هنرها، اخلاق، قوانين، آداب و رسوم و تمامى تمايلات، قابليت‏ها و عادات كه آدمى در حالت عضويت در يك اجتماع حاصل مى‏نمايد.8
با اين تعريف واژه‏ى فرهنگ گستردگى و ميزان تأثير گذارى آن در مسائل جهانى كاملاً روشن مى‏گردد.
نيز فرهنگ را مى‏توان به الهى و مادى تقسيم نمود؛ فرهنگ مادى فرهنگى است كه براى ارزش‏هاى الهى جايگاهى نمى‏شناسد. انسان در اين فرهنگ تنها موجودى مادى است. شعار اين فرهنگ، رفاه بيش‏تر، آزادى افسار گسيخته و بهره‏ورى هرچه بيش‏تر از غرايز است. در اين فرهنگ هدف، وسيله را توجيح مى‏كند. بر همين اساس، پيروان اين فرهنگ، براى رسيدن به خواسته‏هايشان، شخصيت و حرمت و منزلت صاحبان فرهنگ‏هاى ديگر براى آنان مهم نيست. و حتى فرهنگ‏هاى ديگر را با تهاجم فرهنگى بى‏امانشان از صحنه بيرون مى‏كنند.
امّا در فرهنگ الهى، انسان نه تنها از جنبه‏ى مادى، بلكه از حيث روحانى نيز مورد توجه است. كمالات انسانى از جمله تقوا و خدا جويى، اساس اين فرهنگ است. در فرهنگ الهى مفاهيمى مانند خدامحورى و پرستش خداى يگانه، عدالت خواهى، مسئووليت پذيرى و انجام دادن تكليف براى خدا و توجه به امور مسلمانان و هم نوعان جايگاه ويژه‏اى دارد. بنابراين فرهنگ الهى هم جنبه اجتماعى زندگى انسان را در نظر مى‏گيرد و هم به نيازهاى اجتماعى و عقلانى انسان فردى توجه دارد.
در حالى كه فرهنگ مادى به دليل ناديده گرفتن معنويات و باور به زندگى موقتى، با جنبه‏هاى عقلايى انسان و آرمان‏هاى اخلاقى و معنوى او هم داستان نيست.9
حال كه به تفاوت ذاتى اين دو فرهنگ پرداختيم، شايسته است تا به جنبه‏هاى مشترك آن دو نيز اشاره كنيم؛ چرا كه اين امر در زمينه‏سازى براى تهاجم فرهنگى نقش اساسى ايفا مى‏كنند.
اساسا همه‏ى فرهنگ‏ها "فراگرفتنى " و آموختنى هستند و تمامى فرهنگ‏ها در جامعه شكل مى‏گيرند و بارور مى‏شوند. هم چنين هر فرهنگى با مرور زمان، پيوسته در حال دگرگونى است و از نسلى به نسل ديگر و يا از ملتى به ملت ديگر قابل انتقال است. با توجه به آنچه گفتيم، اگر ملتى فرهنگ قوى و اصولى نداشته باشد و يا قدر و اهميت فرهنگ خود را نداند و به خود باختگى، سستى، بى‏تفاوتى، محافظه كارى و سطحى نگرى دچار گردد؛ يعنى سياست تساهل و تسامح در اصول اساسى فرهنگِ خود به كار بندد، بى‏ترديد زمينه هجوم فرهنگ بيگانه و فروپاشى فرهنگ خودى را فراهم ساخته است. در چنين هنگامى دشمن، با يورش بى‏امان فرهنگى به گونه‏ى اساسى، باورهاى ملى و مذهبى آن ملت را دچار دگرگونى مى‏سازد و آن‏گاه با جايگزين كردن فرهنگ جديد بر مبناى پيشبرد هدف‏هاى اساسى خود، آن جامعه را در دام استعمار و استثمار خود گرفتار مى‏كند.
در اندلس دشمن با تكيه بر زمينه‏هاى داخلى و خارجى نخست به تهاجم فرهنگى عليه مسلمانان پرداخت و آن گاه كه مسلمانان را به وابستگى فرهنگى دچار كرد، ضربه‏هاى پايانى را بر آنان وارد ساخت.
با مرورى بر تاريخ اندلس اسلامى، روشن مى‏گردد كه يكى از روش‏هاى تأثير گذار در شكست مسلمانان به كارگيرى ابزار شكننده‏ى تهاجم فرهنگى بود. اين تهاجم به روش‏هاى زير تحقق يافت:

القاى روحيه خود باختگى
-----------------------------
وقتى سرزمين اسلامى اندلس از هم پاشيد و گرفتار حكومت‏هاى مستقل ملوك الطوايفى گرديد اين موضوع به اوج خود رسيد؛ چرا كه در اين زمان دولت‏هاى كوچك مسيحى، با يكپارچگى، نيروى محكمى را در برابر دولت‏هاى اسلامى تشكيل دادند و با نفوذ دادن جاسوسانشان در ميان سران حكومت اسلامى آنان را دچار ترس و از خود باختگى در برابر سران مسيحى نمودند. از سوى ديگر توده‏ى مردم با ديدن سستى اميران و چند دستگى نيروها و ديدگاه‏ها، در پى نگهداشت زندگى عادى و آرام خود افتادند و رفته رفته روح برترى خواهى مسلمانان از ميان رفت كه "الناسُ على دين، ملوكهم؛ مردم بر روش پادشاهان خود هستند ". آنان عملاً دچار نوعى فروپاشى سياسى فكرى شده و نيروى تهاجمى خويش عليه مسيحيان را از دست داده بودند.
مسيحيان اندلس با تبليغات چينش شده روز به روز مسلمانان را به نا اميدى، ترس و احساس شكست و خوارى دچار مى‏كردند. و آن گاه كه روحيه‏اى براى مبارزه و تلاش مانند سال‏هاى نخستين فتح اندلس باقى نماند، سست و بى‏اراده گرديدند. واگذارى قرطبه و بستن پيمان ننگين صلح با مسيحيان كه پيش‏تر بدان اشاره شد ـ نمونه‏اى بارز از اين سستى روانى مسلمانان و تأثير گذارى تبليغات مسيحيان بود.

ترويج فحشا و بى‏بند و بارى
---------------------------------
شيوه‏ى ديگر دشمن در اين تهاجم فرهنگى رواج دادن انحرافات جنسى و ضعيف كردن مبانى اخلاقى مسلمانان بود كه در نتيجه‏ى آن حكومت هشتصد ساله‏ى مسلمانان نابود شد. وقتى مسيحيان دريافتند كه با جنگ رويارو نمى‏توان در برابر توان رزمى مسلمانان ايستاد، تصميم گرفتند تا با گستردن دام فساد و فحشا و گسترش بى‏بند و بارى، نيروى محركه‏ى حكومت مسلمانان را كه همان ايمان جوانان بود، از كار بيندازند. آنان براى تفريح و خوش گذرانى جوانان مسلمان پارك‏هاى زيبايى ساختند و دختران دلرباى مسيحى را به آن پارك‏ها گسيل داشتند و از آنان به عنوان شيطان فسون‏گرى براى فريب جوانان غافل مسلمان بهره بردند. دختران مسيحى در پارك‏ها مى‏گشتند و با طنّازى و عشوه‏گرى جوانان مسلمان را تحريك نموده، آنان را در گرداب شهوت غرق مى‏كردند. در نتيجه جوانانى كه تا چندى پيش، تفريحشان تمرين تير اندازى و اسب سوارى و شمشير زنى يا گفت و گوهاى علمى بود، به سوى اين جايگاه‏هاى فساد و بى‏بند و بارى كشيده شدند.
از سوى ديگر براى گمراه كردن جوانان مسلمان، كلوپ‏هاى شبانه‏ى مجلّلى آماده كردند كه در آن‏ها دوشيزگان مسيحى به عنوان پيش خدمت از واردان پذيرايى مى‏كردند. البته برنامه ريزان اين توطئه براى انجام كامل هدف‏هاى شومشان، اين كلوپ‏ها را شبانه روزى كرده بودند و رايگان از جوانان مسلمان پذيرايى مى‏كردند.
حتى يكى از كشيشان با خريد انگورهاى شهر قُرطبه، شراب مى‏ساخت و قسم ياد كرده بود كه آن شراب‏ها را جز به دانشجويان مسلمان ندهد. پاپ هم، سالانه يك هزار "فلورين " به امر گسترش مى‏خوارگى ميان مسلمانان، اختصاص مى‏داد و اين گونه در فريب جوانان مسلمان سنگ تمام گذارد.
تاجران مسيحى نيز با پرداختن به خريد و فروش انواع مسكرات به اين حركت سياه شتاب بخشيدند و سرانجام مسيحيان توانستند با اقدام‏هاى ياد شده، زشتى گناه را در ديد جوانان مسلمان بشكنند.10
رفته رفته مسلمانان در باتلاق فحشا و فساد، غوطه ور شدند و روحشان با گناه و آلودگى‏ها عجين گرديد و پاكى و صفاى خود را از دست دادند. جوانانى كه روزگارى براى آموختن اخلاق و تقوا و خود سازى بر يكديگر پيشى مى‏گرفتند و همواره در پى شهادت‏طلبى و پيش برد اسلام بودند اكنون همچون بيماران، دواى درد خود را در پارك‏ها و كلوپ‏هاى مستى و فساد و مى خوارگى و ابتذال مى‏جستند.
با اين حال افرادى كه شب و روز به خوش گذرانى و لذت‏هاى جنسى عادت كرده بودند، چگونه حاضر بودند اين همه لذت‏ها را با جنگ و خون‏ريزى عوض كنند. در نتيجه آنان موافق هر گونه حكومتى بودند كه مناسب حالشان باشد و وسايل مستى و مى‏گسارى آنان را فراهم كند.

نفوذ در ميدان‏هاى آموزشى
------------------------------
سومين شيوه‏ى مسيحيان در شكست جامعه اسلامى نفوذ خزنده و گام به گام در حوزه‏هاى گوناگون فرهنگى، سياسى، اقتصادى و نظامى بود.
بى‏ترديد پايدارى هر حكومتى به ميزان توانايى نظامى، اقتصادى، فرهنگى و سياسى آن بستگى دارد. اگر ارتش كشورى نيرومند نباشد و سست و بى‏اراده باشند، چنين سپاهى را ياراى ايستادگى در برابر دشمن نخواهد بود.
عرصه‏ى اقتصادى نيز از مهم‏ترين شاخص‏هاى پيروزى و كاميابى يك ملت است. از دير باز به دليل ارتباط تنگاتنگ زندگى مردم با اقتصاد و نقش تعيين كننده‏ى آن در پايدارى ملت‏ها و حكومت‏ها، اين موضوع همواره براى زير فشار قرار دادن و شكست يك ملت ابزارى كار ساز بوده است.
بى‏ترديد اگر ضعف اقتصادى و صنعتى دولتهاى جهان سوم، به ويژه حكومت‏هاى مسلمانان نبود، هم اكنون دولت‏هاى اروپايى و آمريكا و ديگر قطب‏هاى صنعتى و اقتصادى جهان نمى‏توانستند ديدگاه‏هاى سياسى ـ نظامى خود را بر آن كشورها تحميل كنند. هر ملتى كه اقتصاد و تجارتى نيرومند داشته باشد، مى‏تواند ادعاى استقلال همه جانبه بكند، ولى ملت‏هاى ضعيف همواره مجبورند دست گدايى به حكومت‏هاى استعمارى دراز كنند.
همين عامل سبب وابستگى فرهنگى آنان نيز مى‏گردد؛ چرا كه با ورود كالاهاى تجارى، فرهنگ استفاده‏ى آن نيز وارد مى‏شود و اين نخستين ضربه‏ى شكننده به فرهنگ ملى ـ مذهبى ملّت‏ها است.
امروزه در سياست جهانى نفوذ در سياست خارجى و مديريتى و برنامه‏ريزى كشورها نيز از شيوه‏هاى به نابودى كشاندن دولت‏هاى مستقل است. آنان با پرورش چهره‏هاى وابسته و نفوذ دادن آن‏ها به بدنه‏ى حكومتى دولت‏ها و با سياست ترساندن و تهديد نظامى كارگزاران حكومتى كشورها را در جهت هدف‏هاى خود به كار مى‏گمارند. كارى كه در كشورهاى از همه پاشيده‏ى بلوك شرق و آسياى ميانه و افغانستان و برخى كشورهاى عربى توسط آمريكا صورت مى‏گيرد.
در اندلس آن روز نيز با بسته شدن صلح نامه ميان مسيحيان و حاكمان شهر قُرطُبه مسيحيان توانستند مجوز آزادى افسار گسيخته را در تأثيرگذارى بر شئون مختلف جامعه‏ى اسلامى قرطبه و سرانجام تمام اندلس به دست بياورند. آنان با استفاده از اين فرصت طلايى شريان‏هاى اقتصادى اندلس را نيز به دست گرفتند؛ چرا كه با بستن اين پيمان، مناسبات بازرگانى ميان مسيحيان و مسلمانان گسترش يافت و تاجران مسيحى رفته رفته بازار اقتصادى مسلمانان را به دست گرفتند. آنان به پشتيبانى كليسا و پاپ نياز داشتند كه پاپ با حمايت مالى از تاجران مسيحى، تجارت مسلمانان را به انزوا و ورشكستگى كشانيد. و بازرگانان مسيحى را بر بازار مسلمانان، چيره ساخت.
از سوى ديگر مبشران و كشيشان مسيحى بسيارى به اسپانيا سرازير شدند و با نام‏هاى گوناگون مانند گردشگرى، استادى در آموزشگاه‏ها و تجارت، با مسلمانان آميزش نمودند. آنان در فرصت‏هاى مناسب در جايگاه‏هاى پرجمعيت شهر، يا مدرسه‏ها و آموزش گاه‏ها، به تبليغ و گسترش مسيحيت و ضعيف كردن عقايد مسلمانان پرداختند. اين گروه كه تعدادشان به 1485 نفر مى‏رسيد، در حقيقت جاسوسانى بودند كه به عنوان چشم و گوش پاپ و كليسا عمل مى‏كردند.
در نخستين سال قرارداد، چهار دانشگاه بزرگ با هزينه‏ى دوك ونيز فرمانده‏ى لشكر مسيحى در اندلس بنا شد كه جوانان مسلمان، رايگان در آن تحصيل مى‏كردند. متأسفانه در اين دوره به دليل توجه نكردن سران مسلمان، مدرسه‏ها و دانشگاه‏هاى قرطبه، رو به ضعف نهاده و بيشتر كلاس‏هاى آن جا تعطيل شده بود. در نتيجه، جوانان مسلمان كه پناهگاهى براى آموختن علم جز مدرسه‏هاى مسيحى نداشتند، به آن جا روى مى‏آوردند. استادان مسيحى نيز با استفاده از فرصت به دست آمده، نقش خود را به خوبى ايفا مى‏كردند. انديشه‏ى جوانان در محيط مدرسه رشد مى‏يابد و هر گاه فرهنگ و موسسه‏هاى آموزش و پرورش مبلغ فساد و فحشا باشند، سرنوشت دانش‏آموختگان آن معلوم است.
آنان در عرصه‏ى سياسى و نظامى نيز با خريدن وزيران و حاكمان مسلمان، و با نفوذ دادن افسران نظامى خود، دربار حكومت اسلامى را نيز زير سيطره‏ى خود در آوردند و با نااميد كردن حاكمان و وزيران مسلمان، آنان را در مبارزه با دشمن مسيحى سست مى‏كردند.
مسيحيان با پيروزى‏هاى پى در پى و فتح سنگر به سنگر و گسترش منطقه‏ى حكومتى خود و كاستن از سلطه‏ى مسلمانان آنان را در فشار روانى قرار دادند به گونه‏اى كه مسلمانان روز به روز جغرافياى اسلامى شان را از دست رفته مى‏ديدند و تنها به گذشته‏ى درخشان خود اندوه مى‏خوردند.

نقش مسلمانان
=========
اختلاف حاكمان مسلمان
----------------------------
بزرگان فرموده‏اند آخرين چيزى كه از دل مؤمن خارج مى‏شود، حُبّ رياست است.11 تاريخ گواه است كه چه خون‏هايى به خاطر مقام خواهى برخى از خواص و سران ملّت‏ها، ريخته شد و چه آبروهايى كه بدان جهت، پايمال شد. شكست تلخ اندلس داستان درد و اندوه مردمانى است كه هر چه كشيده‏اند، از دست حاكمان بى‏لياقت دنياپرست و مقام‏طلب و خودخواهى بوده است كه به خاطر چند روز رياست زودگذر، امّتى را در سوگ نشاندند.
پرداختن به اختلاف‏ها و خيانت حاكمان يا وزيران مسلمان، مجال بيشترى مى‏طلبد. ولى در اين جا به گوشه‏هايى از اين وقايع تلخ اشاره مى‏گردد. از نخستين روزهاى تشكيل حكومت اسلامى در اندلس ميان دو گروه اعراب قيسى و يمنى اختلاف و دشمنى سربرآورد و هر چند گاه كه قدرت به دست يكى از آن‏ها مى‏افتاد، بر ديگرى ستم مى‏كرد و گروه مقابل نيز به كارشكنى مى‏پرداخت. اين اختلاف‏ها چنان ريشه‏اى بود كه هر كس گامى براى صلح جلو مى‏نهاد، در آتش اين دشمنى خاكستر مى‏شد چنانكه اگر براى برطرف شدن چنين آشوب‏هايى، عالمى در مسجد دعا مى‏كرد، فورا كشته مى‏شد.12
اوج اين اختلاف‏ها در زمان حكومت‏هاى كوچك ـ ملوك الطوايفى ـ است كه هر دولتى براى گسترش قلمرو خود و تكيه‏ى طولانى‏تر بر اريكه‏ى قدرت، بايكى از پادشاهان مسيحى پيمان همكارى عليه همسايگانش مى‏بست. گفتيم كه حكومت مسلمانان را در اندلس مى‏توان به دوره‏هاى هفتگانه تقسيم نمود:
1ـ اندلس جزئى از حكومت اموى شام.
2 ـ حكومت مستقل بنى اميه در اندلس.
3 ـ ملوك الطوايفى اول.
4 ـ مرابطين.
5 ـ ملوك الطوايفى دوم.
6ـ موحدون.
7 ـ ملوك الطوايفى سوّم.
در دوره‏ى اول كه 46 سال به طول كشيد، 20 نفر حكومت كردند. در اين دوره، حكومت اسلامى اندلس به اوج قدرت خود رسيده بود، تا جايى كه تا صد مايلى پاريس در داخل خاك فرانسه به تصرف مسلمانان در آمده بود. ولى ديرى نپاييد كه به دليل اختلاف ميان اعراب يمنى و قيسى، قدرت اين حكومت كم گرديد و اعراب يمنى با شورش عليه حاكمان قيسى خود، عبدالرحمن بن‏معاويه را در سال 138ه . ق به حكومت رساندند كه بعدها اين حكومت، به خلافت مستقل تبديل گرديد. در اين دوره نيز 16 نفر حكمرانى كردند كه تا سال 422 ادامه داشت. درنتيجه‏ى اين چند دستگى‏ها و درگيرى‏هاى قبيله‏اى اعراب در اندلس، اين حكومت مستقل نيز روز به روز به سستى گراييد و در اثر بى‏لياقتى حاكمانش، از نخستين سال‏هاى قرن پنجم هجرى حكومت‏هاى مستقلى در هر جايى تشكيل شد كه دوران ملوك الطوايفى اول را پديد آورد. در ملوك‏الطوايفى اول نيز، اختلافات ادامه داشت و حتى به دليل تعداد زياد حكومت‏هاى مستقل، كه به 26 حكومت مستقل مى‏رسيد، اين درگيرى‏ها به اوج خود رسيد. آنان براى گسترش قلمرو خود با همسايگانشان درگير بودند و حتى در اين راستا به مسيحيان شمال اسپانيا، باج مى‏دادند تا همكارى آنان را جلب كنند. مسيحيان نيز، از اين موقعيت مناسب براى حمله و سركوبى شيرازه‏ى حكومت مسلمانان استفاده مى‏كردند.13 مثلاً در درگيرى ميان مأمون (حاكم والنسيا) و ابن‏هود (حكمران سرقسطه)14، مأمون پس از شكست خوردن از حاكم سرقسطه، از فرناندو ـ پادشاه مسيحىِ كاستيل ـ كمك خواست تا در صورت پيروزى، به او ماليات بدهد و با اين تدبير بر ابن هود چيره گشت. ابن هود نيز مدتى پس از اين شكست كه دوباره از سوى مأمون مورد هجوم قرار گرفته بود، از فرناندو درخواست كمك كرد و هديه‏هاى فراوانى بر او فرستاد، تا اين كه با پشتيبانى وى، بر مأمون پيروز گشت. پس از اين پيروزى، نيروهاى ابن‏هود به تاراج سرزمين‏هاىِ زير سلطه‏ى مأمون دست زدند كه مأمون با فرستادن هديه‏هايى براى "گريسه " ـ پادشاه ناوار و برادر "فرناندو " ـ از وى درخواست كمك نمود. گرسيه به كمك مأمون شتافت و فرناندو نيز به پشتيبانى از ابن‏هود درمقابل او ايستاد. اين جنگ 3 سال به طول كشيد.15 در دوره‏ى چهارم، مرابطين آفريقا، نخست در حمايت از حكومت‏هاى مستقل اندلس و بعد براى سيطره بر كل اندلس، وارد آن‏جا شدند و از سال 483 ه . ق به مدت 60 سال بر اندلس حكومت كردند. باسست شدن اركان اين حكومت، در كنار آن حكومت‏هاى مستقل جديدى پيدا شدند كه از آن‏ها به ملوك الطوايفى دوم ياد مى‏كنند. اين دولت‏هاى پنج‏گانه، هم زمان با مرابطين از سال 525 تا 566 ه . ق بر اندلس حكومت كردند. در سال 541 ه . ق نيز عبدالمؤمن بن على، بنيان‏گذار سلسله‏ى موحدون وارد شبه‏جزيره‏ى ايبرى شد و با شكست دادن مرابطين و ديگر دولت‏هاى كوچك حكومت را به دست گرفت. در طول 127 سال حكومت موحدون بر اندلس، 13 نفر حكمرانى كردند. در اين دوره نيز مسيحيان به دليل يكپارچگى مسلمانان شكست سختى از آنان خوردند.16 اما از نخستين سال‏هاى قرن هفتم هجرى، سستى در اركان حكومت موحدون رسوخ كرد و مسيحيان ليون، ناوار و آراگون با حمله به محمدبن يعقوب حاكم اندلس، ضربه سختى بر او وارد كردند. بدين ترتيب با ضعيف شدن دولت مركزى، براى بار سوّم دولت‏هاى كوچك در گوشه و كنار اندلس سربرآوردند، و به گونه‏اى كه در پايان كار موحدون، پنج دولت مستقل به اداره‏ى اندلس مى‏پرداختند كه گاهى به قلمرو يكديگر هم هجوم مى‏بردند و در بستن پيمان همكارى با مسيحيان شمال براى از ميان برداشتن رقيبان، از يكديگر سبقت مى‏گرفتند. اين دوران به نام ملوك الطوايفى سوم معروف است كه در حقيقت دوره‏ى پايان استيلاى مسلمانان بر اندلس است. پيدايش ملوك الطوايفى سوم، بهترين زمينه را براى پادشاهان مسيحى فراهم كرد تا ضربه‏ى نهايى را بر پيكر حكومت اسلامى اندلس وارد سازند و براى هميشه از خطر آن در امان بمانند.
از دردناك‏ترين حادثه‏هاى اين دوران، همكارى دولت‏بنى نصر با فريناند براى از ميان برداشتن ديگر حكومت‏هاى اسلامى است. چنان كه در گشودن دروازه‏ى اشبيليه و دره‏ى علياى وادى الكبير و لشكركشى‏هاى ديگر، با او همكارى نزديكى داشت. با پايان گرفتن كار ديگر حكومت‏هاى اسلامى اندلس، نوبت به غرناطه ـ مركز حكومت دولت بنى نصر ـ رسيد و مسيحيان كه چندين بار قصد تصرف آنجا را داشتند، ولى شكست خورده بودند، از سال 874 ه . ق با ازدواج فريناند پنجم ـ پادشاه آراگون ـ با ايزابلا ـ ملكه‏ى كاستيل ـ برترى چشم‏گيرى نسبت به مسلمانان به دست آوردند، به گونه‏اى كه در پىِ بهانه‏اى براى دراختيار گذاشتن غرناطه ـ آخرين دژ مسلمانان در اندلس ـ برآمدند. در اين هنگام "على بن سعد " حاكم غرناطه، قرارداد پايان يافته‏ى صلحِ حاكم پيشين غرناطه با مسيحيان را كنار گذاشت و از پرداخت خراج به پادشاه مسيحى سرپيچى كرد. همين امر بهانه‏اى براى حمله‏ى مسيحيان به غرناطه گرديد. آنان با هجوم به شهر "حَمّه " و تصرّف آن جا، حتى زنان و كودكان پناه گرفته در مسجدها را از دمِ تيغ گذراندند.
جالب اين كه در همين اوضاع خطرناك نيز، حاكمان غرناطه دست ازمقام خواهى خود برنداشتند و در حالى كه على بن سعد، با مسيحيان مشغول جنگ بود، پسرش محمد در غرناطه، شورش كرد و سرانجام در سال 890 ه . ق حكومت را به دست گرفت.
از سوى ديگر خيانت محمدبن على17 سبب شد كه فريناندو ايزابلا با همكارى وى، يورش سنگينى را به غرناطه آغاز كنند، كه نخست محمدبن على ناحيه‏ى البيازين را در دست گرفت و آن‏گاه مسيحيان با استفاده از اوضاع آشفته، دروازه‏ى شهرهاى البيره و رنده را گشودند. سپس شهر سبته را در پى محاصره‏اى سخت، به تسليم واداشتند. محمدبن على پس از آن كه به كمك مسيحيان، عمويش را از حكومت بر كنار كرد و بر غرناطه دست يافت، در برابر فريناند ايستاد. او نيز دوباره به غرناطه هجوم آورد و پيرامون آن را به آتش كشيد. فريناند يك سال بعد با 40 هزار پياده نظام و ده هزار سواره به غرناطه يورش برد و آن‏جا را محاصره كرد. با طولانى شدن مدت محاصره، مردم از نظر آذوقه در تنگنا قرار گرفتند و از آن جا كه محمدبن على بيش ازاين ياراى مقاومت نداشت با تشكيل جلسه‏اى مشورتى با اطرافيان و بزرگان، تسليم شد و ابوالقاسم عبدالملك را نزد فريناند فرستاده و آمادگى خود را براى بستن قرار داد صلح اعلام كرد. بدين ترتيب قرارداد تسليم غرناطه و مسلمانان، بسته شد و پايان حكومت مسلمانان در سال 897 ه . ق عملى گرديد. سرانجام همان‏گونه كه انتظار مى‏رفت، مسيحيان به مفاد پيمان نامه ـ كه پيش از اين آورديم ـ عمل نكردند و خاندان سلطنتى ابوعبداللّه‏ محمدبن على را تبعيد كردند. بدين ترتيب آخرين زمامدار اسلامى اندلس، پس از مدتى اقامت در نقاط ديگر اسپانيا به آفريقا فرستاده شد18 و در سال 940 (1538 م) در فاس درگذشت.19 مسيحيان به هيچ يك از مواد پيمان نامه عمل نكردند و مسلمانان اندلس از فريناند و ايزابلا و كزيمنس20 و فيليپ دوم و پسر شارلپنجم و فيليپ سوم، رنج‏ها و شكنجه‏هاى بسيار ديدند و قربانى دادند و هيچ يك از شورش‏هاى بعدى آن‏ها نيز به نتيجه‏اى نرسيد. آنان از سال 1499 ميلادى، مسلمانان را به برگزيدن آيين مسيحى مجبور كردند و سپس آن‏ها را به بهانه‏ى نفاق به محكمه‏ى تفتيش عقايد كشانيدند. اين محكمه نخستين بار در سال 1290 ميلادى در قشتاله21 تشكيل گرديد و در سال 1480 ميلادى،فريناند و ايزابلا آن را تكرار كردند. در سال 1481 نزديك به 3هزار نفر به حكم همين دادگاه سوزانده شدند و 13 هزار نفر به مجازات‏هاى ديگر رسيدند. ولى از آن‏جا كه سوزانيدن همه‏ى مسلمانان كار دشوارى بود، حكم اخراج دسته جمعى آنان از اندلس صادر گرديد. اسقف اعظم طليطله ـ كزيمنس ـ راى داد كه همه‏ى عرب‏هاى غيرمسيحى را به همراه زن و فرزندشان ازدم تيغ بگذرانند. همين شخص پس از فتح غرناطه 80 هزار جلد كتاب مسلمانان را آتش زد.
راهبى به نام بلدا گفت: "شايد اعراب مسيحى شده در اظهار مسيحيت، منافق باشند، پس بايد همه را كُشت تا خدا در روز حساب، بهشتى ودوزخى را از هم جدا كند. " حكومت وقت اين حكم را اجرا نكرد، ولى در سال 1610 ميلادى فيليپ دوم، حكم اخراج مسلمانان را از كشور صادر كرد.
طبق گفته بلدا، سه قسمت جمعيت مسلمانان در راه كشته شدند. در يكى از مهاجرت‏ها كه 140 هزار نفر مسلمان به سوى آفريقا مى‏رفتند، صد هزار نفر آنان كشته شدند. به طور كلى در مدت چندماه، بيش از يك ميليون مسلمان از آندلس اخراج شدند و براساس آمار سديلو22 از فتح فريناند(1492 م) تا زمان اخراج مسلمانان (1610 م) 3 ميليون نفر از جمعيت كشور كاسته شد. گوستاولوبون مى‏نويسد: "شايد تاكنون هيچ‏يك از بى‏رحم‏ترين و وحشى‏ترين كشورگشايان عالم، دامن خود را به چنين لكه‏ى قتل‏هايى آلوده نكرده باشد. " و با تأسف مى‏گويد:
عده‏ى جمعيت طليطله كه در دوره‏ى مسلمانان، بيش از دويست هزار نفر بود، اكنون (سال 1884 م) تمام آن، به بيش از 17 هزار نفر نمى‏رسد و در قرطبه كه يك ميليون جمعيت بود، فعلاً به 42 هزار نفر كاهش يافته است هم‏چنين از 150 شهرى كه در شلمنقه13 آباد بود، به نظر نمى‏رسد بيش از 23شهر باقى مانده باشد.24
جرجى زيدان هم مى‏نويسد:
مسلمانان را ميان انتخاب مرگ و مسيحيت مخير مى‏ساختند و مسلمانان ناگزير، تغيير دين داده و مسيحى مى‏شدند و آن‏ها كه از اين حكم، سرپيچى مى‏ورزيدند، در آتش سوزانيده مى‏شدند. متهمان به صورت دسته جمعى يا خانوادگى در آتش مى‏سوختند.
و در جاى ديگر مى‏نويسد:
در محلى به نام "كالى كوت " تعدادى از كشتى‏هايى حاملِ آذوقه‏ى مسلمانان، به دست مسيحيان ضبط مى‏شود. مسيحيان دست و گوش و بينى مسافران را بريده، سپس مثله شدگان را بى‏رحمانه به كشتى‏ها بازمى‏گردانند و كشتى‏ها را به آتش مى‏كشند تا جسدهاى نيمه جان مسلمانان خاكستر شود.25 يوسف اشباح آلمانى در كتاب تاريخ اندلس مى‏نويسد: نيروهاى مسيحيان، سيل‏آسا به شهرها و روستاها سرازير مى‏شدند و آن‏ها را آتش زده و ويران مى‏كردند. آنان به هر كجا كه مى‏رسيدند با آتش و شمشير به جان مردم مى‏افتادند و به مسجدهاى مسلمانان بى‏احترامى مى‏كردند و صليب‏ها را بر فراز مناره‏ها نصب كرده از آن‏ها براى ناقوس‏ها استفاده مى‏نمودند.26
جامعه‏ى اندلس مسيحى، پس از اخراج و كشتار مسلمانان دچار انحطاط فوق‏العاده گرديد، به گونه‏اى كه گوستا ولوبون، تاريخ نويس فرانسوى مى‏نويسد: انحطاط آندلس پس از اخراج عرب، به اندازه‏اى شديد بود كه شايد در تاريخ قومى يافت نشود كه با اين سرعت به چنان انحطاطى رسيده باشند. علم و دانش، كشاورزى، حرفه و سرانجام همه‏ى چيزهايى كه ابزار پيشرفت است، به يكباره رخت بربست. كارخانه‏هاى بزرگ بسته شد. كشاورزى يكسره مختل گرديد. زمين‏هاى حاصل‏خيز باير ماند. در نتيجه شهرها هم كه بدون كشاورزى و سازندگى آباد نمى‏ماند، رو به خرابى نهاد.
جمعيت مادريد كه بيش از چهار صد هزار نفر بود، به دويست هزار نفر كاهش يافت. در اشبيليه كه در حكومت مسلمانان 1600 كارخانه داير بود و يكصد و سى هزار كارگر در آن‏ها كار مى‏كردند، تنها 300 كارخانه باقى ماند. كارخانه‏هايى كه پارچه‏هايى ابريشمى مى‏بافتند و چهل هزار نفر در آن‏ها كار مى‏كردند، به كلى تعطيل شد. شهرهاى ديگر هم اين گونه رو به خرابى و ويرانى نهادند. به گونه‏اى كه وقتى در قرن هجدهم در سقوبيه يك كارخانه‏ى پارچه بافى تأسيس گرديد، چون از صنعت گران گذشته كسى باقى نمانده بود، ناچار از كشور هلند نيروى ماهر آوردند. ودر جاى ديگر به نقل از "كامپومانس "27 مى‏نويسد:
تا سال 1776.م در تمام كشور، يك نفر شيمى دان نبود كه از عهده‏ى ساختن دارو برآيد، يا بتواند يك كشتى معمولى را تعمير كند يا دست كم بادبان آن را بسازد.28

خيانت وزيران و حاكمان
---------------------------
بى‏ترديد از نقش اساسى حاكمان و وزيران حكومت اسلامى اندلس، در شكست مسلمانان نمى‏توان چشم پوشيد. در اين جا تنها به نمونه‏هايى از اين مسئله اشاره مى‏كنيم. سيدكمپيادر، مسيحى جاه‏طلبى بود كه پس از مدتى خدمت به آلفونس، از دربار وى رانده شد و به سوى مسلمانان آمد. وى نخست به دربار مقتدربن هود ـ حاكم سرقسطه ـ وارد شد و سپس در دستگاه پسر بزرگتر او، يعنى مؤتمن، مقامى بلند يافت. آن گاه به دستگاه حكومتى مستعين، فرزند مؤتمن نفوذ كرد.
وقتى مردم والنسيا از دست القادر (حاكم مسلمان آن‏جا) به تنگ آمده بودند، عليه او شوريدند و از حاكم شهرهاى لارده و طرطوشه، كمك خواستند و با همكارى هم شهر را به محاصره درآوردند.
القادر، براى رهايى از اين تنگنا، از آلفونس مسيحى و مستعين يارى خواست و مستعين كه در فكر به دست آوردن والنسيابود و فرصت را مناسب يافت، به همراه سيدكمپيادر به يارى القادر شتافت.
خطر محاصره‏ى دشمن برطرف شد و سيدكمپيادر پنهانى، هديه‏هايى از القادر گرفت و در تصرف شهر و اطاعت از دستور مستعين، كوتاهى كرد و در واقع او را فريب داد. هم زمان پيامى براى آلفونس مسيحى فرستاد و اطاعتش را از او اعلام داشت، البته به شرطى كه به او در تصرف شهرهاى مسلمانان سخت نگيرد و آلفونس هم پذيرفت. از آن پس كمپيادر شهرهاى بسيارى را به پرداخت وادار كرد. مدتى بعد كه سپاه مرابطين به اندلس رسيد، قاضى والنسيا با كمك آن‏ها، القادر رادستگير كرد و به قتل رساند. سيد كمپيادر به والنسيا يورش برد و سرانجام با جنايت‏هاى بسيارشان، اين شهر تسليم مسيحيان گرديد. سيدكمپيادر، برخلاف قراردادش، قاضى را در آتش سوزانيد و تمام خانواده‏اش را كشت و شكم زنان را دريد.
از نمونه‏هاى ديگر اين خيانت‏ها، هم‏دستى دولت بنى نصر با پادشاهان مسيحى بود كه در نتيجه آن، سراسر اندلس به جز قلمرو بنى‏نصر به دست يهوديان افتاد. بعدها بنى‏نصر نيز كه در غرناطه حكومت مى‏كردند، به دست مسيحيان برچيده شدند. احمد رائف هم نوشته است: با دقّت در متن پيمان صلح غرناطه مشخص مى‏گردد كه مسلمانان هرگز در چنان واگذارى‏ها مجبور نبوده‏اند و روشن است كه مسيحيان براى تنفيذ پيمان نامه، رشوه‏هاى هنگفتى پرداخته‏اند، بدون ترديد سلطان ابوعبداللّه‏ و وزيران او عامل اصلى تسليم غرناطه بوده‏اند؛ چرا كه مردم، حتى زنان با شيون و زارى از او مى‏خواستند كه با مسيحيان جهاد كند تا شهر تسليم نگردد. از سويى خود مسيحيان هم، از قدرت مسلمانان غرناطه آگاه بودند. بنابراين، واگذارى خودسرانه‏ى غرناطه، عملى كاملاً خائنانه است.29
"براق‏بن عمار " از افسران بانفوذ دربار مالك‏بن عباد ـ فرمانرواى‏قرطبه ـ در قرن پنجم هجرى بود كه مخفيانه، خود را به دستگاه پاپ و كليسا فروخته و به ملت و آيين خود خيانت كرد. وى در ظاهر به عنوان رابط و پيام رسان ميان پادشاهان مسلمان و مسيحى فعاليت داشت، ولى در واقع جاسوس واتيكان و دربار سلطنتى ايلدفونس در ميان مسلمانان و دربار قرطبه بود. روزى در شوراى كوچكى كه تنها با حضور اين افسر خائن مسلمان، ايلد فونس، دوك ونيز فرمانده سپاه مسيحيان تشكيل مى‏شد، درباره‏ى حمله به اسپانيا و تسخير آن گفت‏گو شد. ايلدفونس گفت پاپ مى‏خواهد در مورد باز پس‏گيرى اسپانيا، تصميم خود را اعلام كند، براى همين، از براق نيز خواست تا آن‏ها را در اين امر يارى نمايد. براق كه در ميان مسلمانان اسپانيا بزرگ شده بود و از روحيه‏ى آنان كاملاً آگاه بود، گفت: جنگ شما با مسلمان‏ها در شرايط فعلى اشتباه است و سپاه و قدرت بارون‏هاى اروپا هر چه باشد، نمى‏تواند در برابر مسلمان‏ها بايستد؛ زيرا مسلمانان هرگاه مذهب و آيينشان را در خطر بينند، سرسختانه از آن دفاع مى‏كنند و دشمن را ـ هر كه باشد ـ نابود مى‏كنند. از اين رو، نخست بايد شور فداكارى و دين دارى و شجاعت را در مسلمان‏ها سست كرده، آن‏گاه آنان را از پاى درآوريد. بهتر است هم‏اكنون قرار داد صلحى با سه اصل مهم به آن‏ها پيشنهاد نماييد:
1. آزادى مذهب؛
2. آزادى آموزش و پرورش؛
3. گسترش روابط تجارى و بازرگانى.
در نتيجه آزادى مذهب ،كشيشان و مبشران شما مى‏توانند جوانان مسلمان را از راه بيرون كرده يا دست كم در دينشان لاابالى نمايند. با آزادى آموزش و پرورش و تشكيل مدرسه‏ها و آموزش‏گاه‏هاى مسيحى، جوانان مسلمان به شما به چشم استادى نگريسته و در دست شما خواهند بود. گسترش روابط تجارى سبب مى‏شود كه نشست و برخاست و آميزش آن‏ها با شما زياد شده، به طرف خواهش‏هاى نفسانى كشيده شوند؛ به ويژه مى‏خوارگى و باده‏گسارى كه اكنون در ميانشان ممنوع است، كم‏كم رواج يابد. آن‏گاه مى‏توانيد، آنان را مانند گوسفندان برانيد و به سان خرگوش شكار كنيد.30 اين پيشنهاد در مجمع عمومى بارون‏هاى مسيحى مطرح گرديد و به تصويب رسيد. آن گاه به دربار مالك‏بن عباد فرستاده شد.
مالك پيشنهاد را در جلسه اميران شهرها، مطرح كرد كه آنان صلح‏نامه را پذيرفتند و بدين سان بامزدورى و خيانت يك افسر مسلمانِ دين‏فروش، بر سر مسلمانان آن‏چه نبايد مى‏آمد، آمد. اين عنصرِ خودباخته، بعدها، آخرين خوش‏خدمتى‏اش را نيز به لشگريان مسيحى نشان داد و با دسيسه بازى‏هايش موفق شد، يكى از پطرس‏ها به نام "شيل " را به عنوان "افسر رشيد ارتش " به مالك‏بن عباد معرفى كند. او هم به اين منظور كه سربازان مسلمان از چگونگى تجهيزات نظامى مسيحيان وفنون جنگى‏شان آگاه شوند، وى را به عنوان "مشاور نظامى " استخدام نمود و به او اجازه داد هر كه را صلاح مى‏داند، براى آموزش نظامى به خدمت ارتش مسلمانان وارد كند. با اين نقشه‏ى خائنانه، ارتش اسلام هم يكسره در اختيار مسيحيان قرار گرفت.31
در نتيجه‏ى اين خيانت‏ها، هنگامى كه هنوز چند سالى از بسته شدن آن پيمان نا مبارك نگذشته بود، در سال (633 ه . ق/ 1236 م) ايلدفوس پس از فتح اشبيليه (سويل) و چند شهر ديگر بر قرطبه دست يافت و بر تخت امارت آن جانشست سپس دستور داد تا مسجد جامع قرطبه را كه بنايى بى مانند و از آثار تاريخى مسلمانان بود با خاك يكسان كنند و محل آن را مركز فساد قرار دهند. كتاب خانه‏ى عمومى قرطبه را كه بيش از 80 هزار جلد كتاب داشت، به آتش كشيد و چهار هزار نفر از ساكنان آن جا را قتل عام كرد. آن گاه بسيارى از دوشيزگان اشراف و بزرگان مسلمانان را در ميان اميران ارتش مسيحى تقسيم نمود.32
لازم به ياد آورى است كه اين شهرها هيچ گاه به دست مسلمانان باز نگشت و سقوط آن‏ها پيش زمينه‏ى سقوط تمام اندلس در 5/ 2 قرن بعد بود.

نقش توده‏ى مسلمانان اندلس
-----------------------------------
از مسائل تاسف آورى كه پيش‏تر بدان اشاره گرديد، دودستگى ديرينه‏ى اعراب قيسى و يمنى در مركز خلافت اسلامى بود كه دامنه‏ى اين كشمكش‏ها بعدها به كارگزاران و دولت مردان و سرانجام به توده‏ى مسلمانان مانند مردم اندلس نيز كشيده شد33 همان‏گونه كه گفتيم ريشه‏ى بسيارى از فجايع، ستم‏ها و خيانت‏ها گرديد و در نهايت به شكست نهايى انجاميد.
از سوى ديگر برترى جويى نژادى عرب‏ها (قيسى و يمنى) نسبت به بربرهاى مسلمانان شمال آفريقا ـ كه بيش‏ترين تلاش در فتح اندلس داشتند و در اين راه هزاران قربانى داده بودند ـ سبب گرديد كه اختلاف‏ها و چند دستگى‏ها در ميان توده‏ى مردم، بيش‏تر شود كه در نهايت به سست شدن پايه‏هاى قدرت حكومت انجاميد. اعراب، رفتار ناشايستى با بربرها در پيش گرفتند و آنان را كوچك انگاشتند به گونه‏اى كه حتى سردار بزرگ و فاتح اندلس طارق بن زياد ـ كه بنابر قول معروف از قبايل بربر بود ـ مورد بى مهرى موسى بن نصير حاكم آفريقا قرار گرفت. آنان دست بربرها را از مقام‏هاى حكومتى كوتاه كردند؛ در حالى كه عرب‏ها در فتح اندلس تنها چند صد نفر كشته داده بودند. هم چنين جمعيت آنان در اندلس، در مقايسه با بربرها بسيار كم بود.
انگيزه بدرفتارى عرب‏هاى اندلس با بربرها به دليل برترى جمعيتى بربرها نسبت به اعراب بود، به گونه‏اى كه آنان را به پرهيز از بربرها و دورنگه داشتن آن‏ها از حكومت و قدرت وا مى‏داشت. حتى اميرى همچون يزيد بن ابى‏مسلم با بربرهاى مسلمانى كه نيروى محافظ شخصيت‏هاى مسلمانان بودند به بدى رفتار مى‏كرد و آنان را حقير مى‏شمرد.
اين عوامل سبب جدايى توده‏ى مردم مسلمان اندلس از حكومت گرديد.
و تخم كينه‏ى اعراب را در دل آنان كاشت و اختلاف‏ها را در ميان مسلمانان ريشه دارتر گردانيد.
به عنوان نمونه عبيداللّه‏ بن حبحاب ـ با تعصّب شديد نژادى و قبيله‏اى ـ در سال 116 ه . ق (734 م) به حكومت افريقا و اندلس رسيد. او كه از طايفه‏ى قيسى‏ها بود، با اذيت و آزار عرب‏هاى يمنى و شكنجه‏ى آنان جور و ستم را در حق بربرها به نهايت رسانيد.
حتّى عبيداللّه‏ براى خوار شمردن بربرها تصميم گرفت همه‏ى آن‏ها را (مسلمان و غير مسلمان) غنيمت مسلمانان (اعراب) قلمداد كند. وى در راستاى اجراى اين تصميم به كارگزارانش دستور داد51 بربرها را به عنوان برده در اختيار گيرند.35
هم‏چنين، سستى و تن پرورى ـ كه از عوارض زمان صلح است ـ در دولت مردان و گروهى از مردمان اندلس، رسوخ كرد و ناز و نعمت، فرصت انديشيدن به حيله‏هاى دشمن زخم ديده را از آنان گرفت.

نتيجه‏گيرى
-------------
مى‏توان خلاصه‏وار عوامل شكست مسلمانان در اندلس را اين گونه جمع بندى كرد:
1ـ تلاش پى‏گير حكومت‏هاى محلى مسيحيان در سرنگونى حكومت اسلامى اندلس: اين حكومت‏هاى محلى در اثر غفلت مسلمانان با پشتيبانى كليسا شكل گرفتند و رفته رفته سرزمين‏هاى مسلمانان را باز پس گرفتند.
2ـ حمايت پاپ و كليسا از جنبش‏هاى ضد اسلامى اندلس و پيوند دادن مسئله اندلس به حيثيت مذهبى مسيحيان و بسيج كردن نيروهاى مذهبى براى اين كار.
3ـ اختلاف‏هاى داخلى حاكمان مسلمان و دامن زدن دست نشانده‏هاى مسيحى به آن.
4ـ تجزيه‏ى حكومت يگانه‏ى اسلامى اندلس به دولت‏هاى كوچك و ضعيف. اين سياست در اثر هواى نفس و خوى مقام خواهى برخى سران مسلمان و در نتيجه تضعيف قدرت دفاعى مسلمانان صورت گرفت.
5ـ رقابت حاكمان مسلمان براى برترى جويى بر هم كيشان ديگرش، كه به ناتوانى روز افزون قدرت نظامى و دفاعى آنان انجاميد.
6ـ پشتيبانى نكردن جدّى و مؤثر حكومت‏هاى اسلامى مركزى و آفريقا از حكومت‏هاى ضعيف شده‏ى اندلس.
7ـ خيانت كردن وزيران و زمامداران ترسو و دين فروش.
8ـ نژادپرستى عرب‏ها و كوچك شمردن مسلمانان ديگر مانند بربرها و افراد بومى اندلس كه به بروز شكاف و چنددستگى در صف‏هاى واحد مسلمانان انجاميد.
9ـ نفوذ مشاوران و افسران ارشد نظامى مسيحى در ارتش مسلمانان.
10ـ كم توجهى مسلمانان به امور فرهنگى كه به ركود دانشگاه‏هاى مسلمانان منجر شد و جوانان به آموزش گاه‏هاى مسيحى روى آوردند و سرانجام در فرهنگ مبتذل بيگانه حل شدند.
11ـ فروش باغ‏ها و زمين‏هاى كشاورزى به مسيحيان كه به نفوذ و حضور هر چه بيشتر مسيحيان در جامعه مسلمانان انجاميد.
12ـ غفلت و كم كارى مسلمانان در بازرگانى و تجارت كه در نتيجه افسار مسلمانان را به عنوان اهرم فشارى در دست مسيحيان گذارد.
13ـ آزادى افسار گسيخته‏ى جوانان در مسايل اخلاقى كه سرانجام بدنه‏ى فعال حكومت اسلامى را درمجلاب فساد غوطه ور كرد.
14ـ گستردن دام‏هاى شراب خوارگى و مى‏گسارى در ميان جوانان.
15ـ نبودن محيط‏هاى سالم تفريحى و آموزشى براى جوانان و دانشجويان مسلمان.
16ـ دنيازدگىِ دوران صلح و حاكم شدن روحيه‏ى بى تفاوتى و راحت‏طلبى در مردم.
17ـ عدم نظارت بر كار روحانيون و مبشران مسيحى، كه به شكل توريست و استاد دانشگاه و معلم و تاجر و غيره، آزادانه در حقيقت جاسوس كليسا بودند.
18ـ حضور كم فقيهان و عالمان مسلمان در نقش آفرين نبودن آنان در جلوگيرى از كج‏روى‏هاى جوانان.
سرنوشت ناگفتنى مسلمانان در اندلس تنها يك حادثه و اتفاق نيست، بلكه بايد اين قضيه را به عنوان يك مسئله‏ى حيثيتى براى مسلمانان در نظر گرفت، كه سبب سرافكندگى تاريخى مسلمانان گرديد.
داستان اندلس، مصرعى از قصيده‏ى شومى است كه اربابان كليسا در تاريكىِ خيالِ باطلشان براى همه‏ى مسلمانان سروده‏اند، قصيده‏اى كه نخستين مصرع آن را به خون مسلمانان اندلس آغشته‏اند و هر بيتش را با پايان بخشيدن به زندگى مسلمانانِ ديگر عالم به فرجام خواهند رسانيد.
داستان اندلس شرح حالِ انسان‏هاى بريده از آرمان است. توصيف مسلمانان اسير در بند شهوت و خودخواهى و كوته‏فكرى است.
اكنون ماييم و اين رُمانِ تلخ تاريخى؛ ماييم و اين همه عبرت‏هاى تاريخى. اكنون ماييم كه فردا آيندگان درباره‏ى عملكرد ما داورى خواهند كرد كه آيا مانند اندلسى‏ها عمل كرديم يا نه، حماسه آفريديم.

ادامه دارد...

 

پي نوشت
___________________________________________________________________________________
1 . خاطره‏ى سقوط اندلس، احمد رائف، برگردان: محمدرضا انصارى، صص 99 ـ 105.
2 . خاطره‏ى سقوط اندلس، صص 105 ـ 106.
3 . محل وقوع جنگى ميان لشكريان سلطان مرابط يوسف بن تاشفين و سپاه آلفونس ششم در نزديك قُرطُبه در سال 1086 ميلادى.
4 . محلى در نزديكى "حصن سالم ".
5 . خاطره‏ى سقوط اندلس، ص 41 ـ 44 و 55 ـ 57 و 72.
6 . مركز تحقيقات اسلامى سپاه، ص 18، برگرفته از فرهنگ و شبه فرهنگ، محمد على اسلامى،
ص 11.
7 . همان، ص 18، برگفته از فرهنگ و شبه فرهنگ محمد على اسلامى، ص 16.
8 . همان، ص 18، برگرفته از فرهنگ استقلال، جواد منصورى، ص 9 و 10.
9 . پيشين، ص 23، برگرفته از تعليم و تربيت اسلامى، ص 36و37.
10 . اندلس سرزمين خاطره‏ها، على محقق.
11 . "و من كلام بعض الصالحين: آخرُ ما يخْرُجُ مِن رئوس الصديقين حبُ الرياسه ". شرح نهج‏البلاغه‏ى ابن ابى‏الحديد، ج 2، ص 181.
12 . سيماى اندلس، على محمدى، ص 149؛ تاريخ فتوحات اسلامى در اروپا، شكيب ارسلان،
برگردان: على دوانى، ص 88.
13 . سيماى اندلس، ص 127و اندلس سرزمين خاطره‏ها، ص 46.
14 . سارا كوسا.
15 . صحنه‏هاى تكان دهنده در تاريخ اسلام، محمد عبداللّه‏ عنان، برگردان على دوانى، ص 151 ـ 153.
16 . سيماى اندلس، ص 135 و 136.
17 . برادرزاده‏ى حاكم غرناطه كه پس از اسير شدن به دست مسيحيان با دادن قول همكارى به آن‏ها آزاد گرديده بود.
18 . اندلس سرزمين خاطره‏ها، ص 50.
19 . اندلس، دكتر آيتى، ص 199.
20 . ximenes.
21 . gastilla.
22 . sedillot.
23 . salamanca.
24 . آندلس، دكتر آيتى، ص 198 ـ 199.
25 . سرزمين اسلام، على رضا گلى زواره، ص 482، برگرفته از تمدن اسلام و عرب، جرجى زيدان، ص 338.
26 . سرزمين اسلام، ص 499.
27 . يكى از نويسندگان اسپانيا، campomans.
28 . آندلس، دكتر آيتى، ص 200 به بعد.
29 . خاطره‏ى سقوط اندلس، احمد رائف، ص 106.
30 . اندلس سرزمين خاطره‏ها، سيدعلى محقق، ص 72.
31 . همان، ص 73.
32 . اندلس سرزمين خاطره‏ها، ص 73. برگرفته از تفسير طنطاوى، الجواهر، ج 21، ص 183 به بعد.
33 . سپيده دم اندلس، دكتر حسين مؤنس، ص 159.
34 . سپيده دم اندلس، دكتر حسين مؤنس، ص 160 به بعد.

منبع : كتاب "عبرت‌هاي اندلس "

 

با ورود مسلمانان به اندلس، و فرو ريختن پايه‏هاى تباهى و استبدادِ پادشاهان ويزيگوت، حكومت جديدى بر پايه‏ى مبانى اسلام تشكيل گرديد و سياست تساهل را در اداره‏ى كشور در پيش گرفت...

 

 

قسمت قبلی

دگرگونى سياسى
---------------------
گفتيم كه با ورود مسلمانان به اندلس، و فرو ريختن پايه‏هاى تباهى و استبدادِ پادشاهان ويزيگوت، حكومت جديدى بر پايه‏ى مبانى اسلام تشكيل گرديد و سياست تساهل را در اداره‏ى كشور در پيش گرفت. مسلمانان، بسيارى از قوانين غير عقلانى و ظالمانه‏ى حاكمان پيشين را باطل كرده و به جاى آن، احكام عادلانه و هستى‏بخش اسلام را جارى نمودند. مسلمانان براى محكم كردن موقعيت سياسى خود، به تشكيل ارتش مسلح دست زدند؛ اين ارتش منظم از سه عنصر تشكيل شده بود:
1 ـ نيروهاى دايمى و حرفه‏اى كه "جُند " ناميده مى‏شدند و يك پنجم غنيمت‏هاى جنگى ميانشان تقسيم مى‏شد؛
2 ـ داوطلبانى كه به هنگام حمله‏ى دشمن با اعلام جهاد، بسيج مى‏شدند؛
3 ـ "صقالبه " كه براى نخستين بار به خدمت "حَكَم اول "1 گرفته شدند كه بيشتر از نژاد فرانك، اسلاو و شمار كمى از بربرهاى شمال آفريقا بودند.2
حكومت مسلمانان در آندلس از آغاز پيروزى و پايه‏گذارى‏شان تا افول سلطه‏ى آن‏ها در اندلس فراز و نشيب‏ها و دوره‏هاى مختلفى دارد كه با نگاهى گذرا شامل دوره‏هاى ذيل مى‏گرديد:

اندلس جزئى از حكومت اُموى شام
----------------------------------------
در اين دوره كه از فتح اندلس و پايه‏ريزى حكومت اسلامى در آن (92ه . ق) آغاز شده و در سال 138ه . ق به پايان مى‏رسد. اندلس زير نظر حكومت بنى‏اميه در شام بود و فرمانروايانش گاهى به طور مستقيم از شام و زمانى به واسطه‏ى حاكم شمال آفريقا ـ كه خود جزوى از حكومت امويان شام بود ـ برگزيده مى‏شدند.
اگر طارق بن زياد و موسى‏بن نصير را نيز جزء حاكمان اندلس بدانيم، در اين 46 سال، بيست نفر به فرمانروايى رسيدند كه برخى از اين‏ها بيش ازيك بار براى اين مقام انتخاب گرديدند.3

حكومت مستقل بنى‏اميه در اندلس
-----------------------------------------
در سال 132 ه . ق در شرق جهان اسلام بنى‏عباس براريكه‏ى قدرت نشستند و به كشتار بنى‏اميه پرداختند. در اين ميان يكى از افراد خاندان اموى به نام عبدالرحمن‏بن معاويه4 فرار كرد. و در شهرها و قبايل آفريقا پنهان شد.
در اواخر سال 136 ه . ق اختلاف و درگيرى ميان اعراب قيسى و يمنى كه ريشه در مركز خلافت اموى داشت، شدت گرفت و اعراب قحطانى (يمنى‏ها) به مخالفت با يوسف فهرى ـ حاكم اندلس ـ برخاستند. عبدالرحمن‏بن معاويه كه در آفريقا پنهان شده بود، از اين فرصت استفاده كرد و در نامه‏اى به قحطانى‏ها، آنان را با خودهمراه نموده و با حركت به سوى قرطبه (مركز حكومت) در جنگى سخت، يوسف فهرى را شكست داد و بدين ترتيب حكومت مستقل امويان اندلس در سال 138 ه . ق بنيان نهاده شد.
اين حكومت تا سال 422ه . ق ادامه يافت و در اين مدت 16 نفر حكم‏رانى كردند.5

ملوك‏الطوايفى اول
---------------------
پس از نمايان گشتن سستى و بى‏لياقتى در جاى‏جاى حكومت امويان اندلس، از قرن پنجم هجرى، حكومت‏هاى مستقلى در نقاط مختلف، پى در پى ظهور كردند، كه اولين آن‏ها حكومت بنوزرين در سَهْلَه از سال 402 ه. ق بود. بدين ترتيب در مجموع 26 حكومت مستقل تشكيل گرديد كه هر كدام براى گسترش قلمرو خود، با همسايگانشان درگير بودند و همين درگيرى‏ها، سلطه‏ى پادشاهان مسيحى بر مناطق وسيعى از اندلس را در پى‏داشت. دولت بنى‏تُجيب و بنى‏هود در سرقسطه، لارده، قلعه‏ى ايوب و تُطيله، آخرين حكومت ملوك‏الطوايفى اين دوره بود كه پرونده‏ى آن در سال 536 ه.ق به دست مسيحيان بسته شد.6

مرابطين
----------
جنگ و خونريزى براى توسعه‏ى قلمرو حكومتى ميان حاكمان مسلمان باعث شد كه آلفونس7 پادشاه مسيحى به سرزمين‏هاى تحت سيطره‏ى مسلمانان حمله كند، ولى به درخواست حاكمان مسلمان، مرابطين از شمال آفريقا وارد اندلس شدند و با كمك دولت‏هاى مسلمان محلى، مسيحيان را عقب راندند و مدتى بعد، سلسله‏ى مرابطين در سال 483 ه.ق زمام امور اندلس را به دست گرفت و در مدت 60 سال، شش نفر از آنان بر اندلس حكومت كردند كه تا سال 543 ه . ق طول كشيد.
پس از اين سلسله، ملوك الطوايفى دوم تا سال 566 ه . ق شكل گرفت كه پنج حكومت مستقل بودند و در كنار حكومت مرابطون تشكيل شده بودند. سلسله‏ى موحدون نيز با شكست دادن مرابطون و حكومت‏هاى محلى ديگر، 13 تن از فرمانروايان آن‏ها مدت 127 سال در اندلس حكومت كردند و سرانجام در نتيجه‏ى سستى در اركان حكومت موحدون، دوران ملوك الطوايفى سوم (620 ـ 897) شروع شد كه آخرين دوران حيات سياسى مسلمانان در اندلس بود.8

دگرگونى فرهنگى
----------------------
بى‏ترديد مهم‏ترين خدمت فرهنگ اسلام به جامعه‏ى عقب مانده‏ى اروپا به ويژه اندلس، همان اصلاح ساختار فرهنگى جامعه‏ى اندلس بود؛ چرا كه مسلمانان از اسپانياى بى‏سواد، بى‏فرهنگ و غيرمتمدن، جامعه‏اى علم دوست، دانشمند پرور و متمدن ساختند. "هرمان راندل "9 ـ استاد دانشگاهكلمبيا ـ مى‏نويسد:
مسلمانان در قرن دهم ميلادى در اسپانيا تمدنى پديد آوردند كه در آن، علوم از صورت عقايد مبهم عمومى در آمده بود و با صنايع و فنون زندگى علمى انطباق يافته بود.10
هم‏چنين گوستا ولوبون در كتاب تمدن اسلام و عرب مى‏نويسد:
مسلمانان در طول چند قرن، كشور اندلس را از نظر علمى و مالى به كلى منقلب نموده و آن را تاج افتخارى بر سر اروپا قرار داده بودند، و اين انقلاب نه در مسائل علمى و مالى تنها، بلكه در اخلاق نيز بوده است. سلوك آنان با اقوام مغلوبه آن قدر ملايم بود كه غير مسلمانان اجازه داشتند براى خود، مجالس مذهبى تشكيل دهند.11
و هنرى لوكاس مى‏گويد:
دستاوردهاى والاى مسلمين در اسپانيا براى فرهنگ اروپاى مسيحى، به ويژه پس از قرن سوم هجرى از اهميت والايى برخوردار است. پس از گشوده شدن اسپانيا در سال 92 ه.ق، فرمانروايان اسلامى، اسپانيا را با انديشه و صنعت اسلامى آشنا ساختند و چون مردم آن كشور فرهنگ برتر اسلامى را پذيرفتند، از آن پس حالت واپس مانده‏ى زندگى اسپانيايى به سرعت دگرگون شد. شهرهاى قرطبه، طليطله و غرناطه به مركزى تبديل گرديد كه فرهنگ اسلامى ازآن‏جا در فرانسه، آلمان و ساير سرزمين‏هاى اروپاى مسيحى پراكنده گشت.12
جنبش‏هاى علمى‌ـ فرهنگى به اوج خود رسيد و تنها در قرطبه در مدّت يك سال بيش از 15000 جلد كتاب نوشته شد و با انتقال صنعت كاغذ از بغداد به اندلس، تعداد كتاب‏ها افزايش يافت و 70 كتاب‏خانه‏ى عمومى تأسيس گرديد. در قرطبه كه پايتخت اندلس بود، در اثر پيشرفت علمى ـ فرهنگى، دانشمندان به اختراعاتى نيز دست زدند. از جمله "ابن فرناس قرطبى " در قرن نهم ميلادى، دوربين و ساعت زنگ‏دار را اختراع كرد. مراكز علمى اروپا تا قرن‏ها از آثار علمى مسلمانان كه به لاتين برگردانده بودند، بهره مى‏بردند. مهم‏ترين اين آثار ترجمه شده "دائرة المعارف پزشكى التصريف " است كه ابوالقاسم زهراوى ـ پزشك عبدالرحمن سوم13 ـ آن را در سه جلد درباره‏ى جراحت‏ها نوشته بود. برترى فرهنگى مسلمانان بر جامعه‏ى اندلس به حدى زياد بود كه "رامون بيدال " به نقل ازنامه‏ى منظوم "هوراسيوس " مى‏گويد:
اگر چه مسيحيانِ كاستيل و نرومان‏ها توانستند مسلمانان را در قرن يازدهم ميلادى در اسپانيا و سيسيل شكست دهند، ولى همگى به نوبه‏ى خود در برابر برترى فرهنگى مسلمانان، تسليم شدند و هنوز مدت زيادى از اين جنگ نگذشته بود كه علوم و فنون سرزمين‏هاى اسلامى، فاتحان خود را به اعجاب واداشت.14
درباره‏ى معجزه‏ى فرهنگى مسلمانان در اسپانيا "جان ديون پورت " گفته است:
گرچه نقشه‏ى خائنانه واعمال شرم‏آور مسيحيان، حكومت چندساله‏ى مسلمين را در اسپانيا از بين برد، ولى دود اين خراب‏كارى در درجه‏ى دوم به چشم خودِ اروپاى مسيحى رفت؛ زيرا به گفته‏ى "آفاتول فرانس " ـ داستان نويس فرانسوى ـ حمله‏ى وحشى‏هاى شمال اروپا بر اسپانيا و نابود كردن دستگاه علمى اسلامى، دست كم پانصد سال اروپا را از پيشرفت‏هاى علمى عقب انداخت.15
تنها در كتاب‏خانه‏ى بيت الحكمه‏ى بغداد چهار ميليون جلد كتاب موجود بود و در اسپانيا، سالانه هشتادهزار جلد كتاب گردآورى يا نوشته مى‏شد. گروه‏هاى دانشجويى از انگلستان و فرانسه و كشورهاى ديگر اروپايى به قصد آموزش‏هاى علمى به سوى مراكز علمى مسلمانان رهسپار مى‏شدند. تأثير تمدن اسلامى تا بدان جا بود كه روى درب كليساى "سن پير " رُم شعارهاى اسلامى "لااله الا اللّه‏ " و "محمد رسول‏اللّه‏ " نوشته شده بود.16 مسلمانان در پزشكى چنان پيشرفت كرده بودند كه دشمن آنان سانچو ـ پادشاه ليون ـ در سال 348 ه . ق براى درمان بيمارى سخت خود، نزد پزشكان مسلمان در قرطبه رفت و بهبودى يافت. آنان ماهرانه كارهاى خطيرى چون جراحى چشم را با استفاده از سوزن‏هاى ريز و باريك انجام مى‏دادند. ستاره‏شناسى از ديگر رشته‏هاى مورد علاقه‏ى مسلمانان در اندلس بود. به گونه اى كه براى نخستين بار در جهان دانش كَلَف خورشيد (لكّه‏هاى روى آن) را ابن رشد بررسى كرده و آن را ديد. حتى بيضى شكل بودن مدار سياره‏ها و حركت زمين به دور خورشيد از جمله مسائلى است كه پيش از كپلر17 ـ ستاره‏شناسآمانى ـ و كپرنيك18 ـ ستاره شناس لهستانى ـ دانشمندان مسلمان آن راكشفكرده بودند.19

دگرگونى اقتصادى
--------------------
گفته شد كه وضعيت اقتصادى اندلس، پيش از ورود مسلمانان به آن‏جا، بسيار آشفته و نابسامان بود. كشاورزان و صنعت گران و پيشه وران روز به روز وامانده‏تر مى‏شدند. با ورود اسلام به اندلس، اقتصاد اين كشور به طرز بى‏سابقه‏اى رو به شكوفا شدن نهاد و در مدت كوتاهى، مراحل پيشرفت را طى كرد و طولى نكشيد كه شكوفايى اقتصادى اندلس زبان زد خاص و عام گرديد.

در اين جا پيشرفت اقتصادى اندلس پس از ورود اسلام را در چهار زمينه‏ى: كشاورزى؛ صنعت؛ تجارت و شهرسازى، بررسى مى‏كنيم.

كشاورزى
-----------
تقريبا كشاورزى اندلس در همه جا ديمى بود؛ چرا كه در فلات مركزى اين تنها نوعِ ممكن كشاورزى بود. ولى در بخش جنوبى اين سرزمين، يعنى اندلس آبيارى ممكن بود. آبيارى اختراع عرب‏ها نبود، ولى آنان روش‏هاى جديد را اختراع كردند و از اين طريق بسيارى از زمين‏هاى باير را آباد كردند. مسلمانان برنج، نيشكر و پنبه را به كشاورزى اسپانيا افزودند و حتى گُل‏هايى مثل ياسمن و ياس را از مشرق زمين به اندلس بردند و كشاورزى آن‏جا را رونق بخشيدند. بنابراين با روش‏هاى پيشرفته‏ى مسلمانان در كشاورزى و آبيارى آن‏جا، علاوه بر رفع كمبودها، توليد كشاورزى به اندازه‏اى رسيد كه مقدارى از محصول نيز به خارج از كشور صادر مى‏شد.20

صنعت
--------
پيشرفت علمى مسلمانان در اندلس، دستاوردهاى صنعتى فراوانى نصيب مسلمانان كرد. كه يكى از آن‏ها گسترش صنعت كاغذسازى است.
با توجه به اين كه جامعه‏ى مسلمانان اندلس به علم، كتاب و كتاب خانه اهميت بسيارى مى‏داد، لذا نياز شديدى به كاغذ داشتند، ولى اروپاى آن روز، چيزى از فن كاغذسازى نمى‏دانستند. از اين‏رو مسلمانان اندلس براى جبران كمبود كاغذ، كارخانه‏هاى كاغذسازى را در چندين شهر از جمله "شاطبه " ايجاد كردند. پس از چندى شاطبه در داخل و خارج كشور معروف گشت و هنوز هم مركز توليد كاغذ در اسپانيا به شمار مى‏رود. از آن‏چه "ابن ابّار " شاعر و اديب شيعى مذهب اندلس در كتاب "الحلل " خود نقل مى‏كند، روشن مى‏شود كه در زمان حكومت "عبدالرحمن ناصر "21 صنعت چاپ نيز رواج داشته است. او مى‏نويسد: پرده‏دار و دربانِ عبدالرحمن فرمان او را در يك برگ به خط خود و امضا و مهر عبدالرحمن تهيه مى‏كرد و آن را به ديوان ويژه‏اى مى‏فرستاد كه در آن‏جا فورا به تعداد شهرهاى اندلس و فرمانداران آن چاپ و تكثير مى‏شد.22
دكتر "هونكه " در اين باره مى‏گويد:
ما خبر نداريم كه وزير عبدالرحمن سوم با چه دستگاهى نوشته‏هاى ادارى اش را چاپ مى‏كرد و به اداره‏هاى اندلس مى‏فرستاد، ولى اين مسلّم است كه اعراب اسلامى با ماشين چاپ خود، اضافه بر پول كاغذى (اسكناس)، كارت نيز چاپ مى‏كردند.23
كشتى‏سازى از ديگر نمودهاى پيشرفت صنعتى در اندلس بود. مسلمانان اندلس براى مقابله با دشمنانى كه از راه دريا به آن‏ها حمله مى‏كردند و براى صدور كالاهاى توليدى خود به خارج به صنعت كشتى‏سازى روى آوردند.
نخستين برنامه‏ى منظم كشتى‏سازى در اندلس، به همّت عبدالرحمن اول (138 ـ 172 ه . ق) در پايان حكومتش تصويب شد و در شهرهاى طركونه، قرطاجنّه و اشبيليه بندرهاى كشتى‏سازى بنا گرديد. اين صنعت با تأسيس "دارالصناعه " در شهر اشبيليه، به دستور عبدالرحمن دوم ادامه يافت و در زمان عبدالرحمن سوم به اوج خود رسيد. به دستور وى صنعت كشتى‏سازى گسترش يافت و اين صنعت در شهرهاى طرطوشه نيز راه‏اندازى گرديد.24
صنعت نساجى نيز رشد چشم‏گيرى يافت و كارخانه‏هاى بسيارى در اين راستا پديد آمد تا جايى كه تنها در شهر طليطله، پنچاه كارخانه‏ى پارچه‏بافى وجود داشت و تعدادى از اين‏ها مخصوص بافتن پارچه‏هاى ابريشمى بود و حدود چهل هزار كارگر در اين كارخانه‏ها مشغول به كار بودند. توليد پارچه‏هاى حرير، پنبه‏اى، پشمى و قلاب دوزى شده، فرش، انواع پتو و پوستين‏هاى تهيه شده از پوست سمور به حدّى رسيد كه علاوه بر بازار داخلى، به كشورهاى اروپايى، آفريقايى و آسيايى نيز صادر مى‏شد.25
هم‏چنين مسلمانان اندلس در استفاده از معدن نيز به موفقيت‏هاى ارزش‏مندى رسيدند. آنان طلا را از ماسه و شِن رودخانه‏هاى لارده، شقر و تاجه به دست مى‏آوردند. نقره را از معدن‏هاى مرسيه، حمّه، قرطبه و باجه، و آهن را از شمال وادى الكبير (در منطقه‏اى ميان قرطبه و اشبيليه) استخراج مى‏كردند و از دامنه‏ى كوه‏هاى برانس و از أبال در نزديكى قرطبه، جيوه تهيه مى‏كردند. هم‏چنين مس را از معادن اشكونيه در نزديكى لشبونه، سرب را از معدن‏هاى قبره، نمك را از معادن سرقسطه و سنگ مرمر را از كوه‏هاى مورنيا استخراج مى‏كردند. همه‏ى اين‏ها نشانِ پيشرفتى بنيادين در صنعت و معدن بود.26 احتمالاً در استخراج اين معادن روش روميان، در اين دوره ادامه يافته است؛27 اگر چه تكميل و گسترش آن كاملاً آشكار است.

تجارت
-------
با رشد و گسترش اقتصادى اندلس آن روز، بازرگانى و تجارت خارجى اندلس رونق زيادى يافت و كالاهايى مانند اسلحه، ورقِ آهن، ظرف‏هاى چينى، مُذَهَّب و سفالين، كاشى‏هاى رنگارنگ، فرش، انواع پتو، انواع منسوجات و شكر از همه‏ى شهرها به بندرهاى تجارى اشبيليه، مالاگا، دينيا، بلنسيه و المريه آورده مى‏شد و از اين بندرها با كشتى‏هاى تجارى به كشورهاى اروپايى، آفريقايى و آسيايى تا هند و حتى چين حمل مى‏شد28 و سود29 سرشارى از اين راه نصيب توليد كنندگان داخلى، گردانندگان سيستم حمل و نقل و تاجران مى‏گشت و روز به روز بر آبادانى اندلس مى‏افزود.
سراهايى براى تاجران در حال سفر در شهرها وجود داشت كه امكان آرامش و نگهدارى كالاهاى آن‏ها را فراهم مى‏كرد.30

شهرسازى
--------------
به نظر مى‏رسد خدمت ويژه‏ى اسلام در زمينه‏ى شهرسازى، يكى از جلوه‏هاى بارز نهضت اقتصادى مسلمانان در اندلس بود.
در قرن ششم ميلادى و در دوران حكومت ويزيگوت‏ها زندگى شهرى دچار ركود شده بود و طبقه‏اى از مالكان بزرگ پيدا شده بودند كه بيش‏ترين قدرت و نفوذ كشور در دست آن‏ها بود. ورود عرب‏ها به اسپانيا با تجربه‏ى وسيعى كه در اداره‏ى شهرها و امور مدنى در شرق داشتند، زندگى شهرى را دگرگون كرد. هرچند عرب‏ها از جهت نهادهاى اجتماعى و مردم سالارى چيزى نداشتند، ولى ظاهرا احساس اصيل شهروندى را تشويق كردند.
مأمورانى مراقب بازارها بودند تا كارهاى خلاف انصاف صورت نگيرد. اتحاديه‏هاى صنفى و بازارى وجود داشت كه در رتبه‏هاى استادى، نيمه استادى و نوآموز به دقّت تنظيم شده بود.31
مسلمانان باسنگ فرش كردن خيابان‏هاى قُرطُبه و نصب و روشن كردن چراغ در دو طرف خيابان‏هاى آن، شهرى رؤيايى را در اروپا به نمايش گذاشتند. دروازه‏هاى شهر با خيابان‏هاى بزرگى به يكديگر متصل مى‏شد. در داخل و خارج شهر قرطبه، پارك‏ها و باغ‏هاى وسيعى با نام "الشريعه " براى تفريح ساخته شده بود و در كنار آن جايگاهى به نام "مصلى " جهت برگزارى نماز عيد در نظر گرفته بودند.32
آب نوشيدنى شهر قرطبه از كوه‏هاى اطراف فراهم مى‏شد كه با لوله‏هايى سربى به شهر مى‏رسيد و در محله‏ها تقسيم مى‏گرديد. مخزن‏هاى آب از مرمر يونانى و ورق‏هاى برنجى و گاه از طلا و نقره ساخته مى‏شد كه آب را از طريق لوله به اين مخزن‏ها مى‏رساندند. در وسط مخزن بزرگ شهر، مجسمه‏ى شيرى بود كه با ورق طلا پوشيده شده بود در حالى كه آب از دهانش ريزش مى‏كرد و در كنار آن، مجسمه‏ى انسان غول پيكرى بود كه بر روى شير، آب مى‏ريخت.33
"جان دراپپر "34 در تاريخ پيشرفت فكر در اروپا مى‏نويسد:
هفتصد سال بعد از اين تاريخ (تاريخى كه قرطبه چنين شكوهى داشت) هم حتى يك چراغ در راه‏هاى عمومى لندن و پاريس وجود نداشت و قرن‏ها پس از اين تاريخ، افراد پياده در شهر لندن و پاريس، در روزهاى بارانى تا قوزك پا در گل فرو مى‏رفتند.35
اگر به مسجد جامع قرطبه، مسجد اشبيليه و يا كاخ الحمراء در غرناطه سرى بزنيم مى‏توانيم بزرگى دستاورد مسلمانان را حدس بزنيم. يك تاريخ نويس غيراسپانيايى، مطلب را چنين خلاصه كرده است:
اگر شمال ـ يعنى اروپا ـ طالب بهترين چيزها در علم، پزشكى، كشاورزى، صنعت يا زندگى متمدن باشد، براى ياد گرفتن آن بايد به اسپانيا برود.36
آن‏چه گفتيم تنهاگوشه‏اى از خدمات بى‏مانند مسلمانان در سرزمين اندلس بود و آثار معمارى به جا مانده از دوران حكومت اسلامى در اندلس، سند انكارناپذيرى بر نقش مسلمانان است.

تشيع در اندلس
------------------
بايد گفت تشيع رايج در اندلس جداى از تشيع شيعيان دوازده امامى است؛ چرا كه انديشه‏اى از ميراث فقهى ـ كلامى شيعه در آن نواحى ديده نمى‏شود.37
از آن‏جا كه اندلس پس از برچيده شدن بنى‏اميه در شام، به محلّى براى سكونت باقى مانده‏ى امويان تبديل شده بود، جنبش شيعيان در اين سرزمين چندان متبولر نبود. علاوه بر اين كه حاكمان سنّى مذهب آن جا، همواره بر سركوبى مخالفان، به ويژه شيعيان، اصرار مى‏ورزيدند. با اين وجود شيعيان اندلس دو منشأ خيزش و بروز داشتند:
1. خاندان‏هاى عربى كه به اندلس مى‏آمدند و از قبل، به پشتيبانى از آل على عليه‏السلام اعتقاد داشتند؛
2. قبيله‏هاى بربر كه از فرقه‏هاى ديگر اسلامى خاطره‏ى خوبى نداشتند.
نخستين قيام عربى كه با علويان ارتباط داشت، قيام "عبداللّه‏ بن سعيد بن عمار بن ياسر " بود،38كه به نتيجه‏اى نرسيد.
دوم، قيام حسين بن يحيى بن سعد بن عباده خزرجى بود. وى در سال 165 ه . ق (782 م) در سرقسطه به پاخاست و عبدالرحمن را از خلافت كنار گذاشت. در اين قيام سليمان بن يقطان اعرابى نيز او را همراهى مى‏كرد. اساسا تشيع از آغاز پيدايش خود ـ همان‏گونه كه در شرق، موالى39 ايرانى را به سوى خود جذب كرد ـ در غرب نيز موالى بربر40را به سمت خود كشاند. بدين ترتيب شمال آفريقا، سرزمين مناسبى براى تبليغات شيعى گرديد. نخستين نفوذ تشيع در اندلس در ميان بربرهايى بود كه در پيروزى‏ها با اعراب مشاركت داشتند و انحصارطلبى عرب‏ها را درگرفتن غنيمت‏هاى جنگى به چشم ديده بودند. بربرها بيشتر در مناطق كوهستانى همچون: الجوف و البيره استقرار يافته بودند.41
فرهنگ شيعى از دو راه به اندلس وارد شد:
1ـ از طريق اندلسى‏هايى كه به مشرق مى‏آمدند و فرهنگ شيعى را به ويژه از عراق ـ كه محل اجتماع شيعيان بود ـ مصر يا مغرب برمى‏گرفتند.
2ـ از طريق شرقى‏هايى كه به طور مستقيم به عنوان "داعى " در اندلس فعاليت مى‏كردند و يا در جست‏وجوى خواسته‏ى رهبران خود در آن‏جا رفت و آمد داشتند.
نخستين كسى كه با سفر به شرق بخشى از فرهنگ شيعى را به اندلس منتقل كرد، "محمد بن عيسى قُرطُبى " معروف به اعشى (221 ه . ق) است. او سفرش را در سال 179 ه . ق آغاز كرد و برخلاف هم دوره‏اى‏هاى خود كه براى آموختن فقه به مدينه نزد مالك بن انس و شاگردان او مى‏رفتند، به عراق رفت. نتيجه‏ى اين سفر انتقال برخى از كتاب‏هاى "وكيع بن جراح " به اندلس بود.
وكيع از بزرگ‏ترين محدثان شيعى بود و كتاب‏هايى هم در دفاع از انديشه‏هاى زيدى داشت. در اندلس به محمد بن عيسى پيشنهاد قضاوت شد، ولى آن را رد كرد. او از فضيلت‏هاى امام على بن ابى‏طالب عليه‏السلام سخن مى‏گفت و او را در زندگى الگوى خويش قرار داده بود.
اكنون نقش داعيان فاطمى42 را در گسترش آيين تشيع در اندلس بررسى مى‏كنيم: شرقيانى كه به قصد تبليغات شيعى به اندلس مى‏آمدند، اهداف واقعى خود را در پوشش كارهايى مانند تجارت، دانش اندوزى و يا جهان گردى پنهان مى‏كردند.
فاطميان مغرب، در پى هجوم به مصر (در شرق) و اندلس (در شمال) بودند. به همين دليل بسيارى از جاسوسان خود را روانه‏ى اندلس كردند تا اوضاع را شناسايى كرده و راه‏هاى دخالت در آن را بيابند و از نظام سياسى، اقتصادى و دينى آن جا آگاه شوند. سپس داعيان خود را به آن ناحيه اعزام كردند.43
با اين حال بايد گفت پيروزى فاطميان در جذب ياورانى از اندلس بسيار ناچيز بود. دليل اين امر، قوت مذهب سنّى در آن ديار بود. البته كسانى چون "ابن ابى منظور " كه عهده دار مقام قضاوت در حكومت اسماعيل منصور ـ سومين خليفه‏ى فاطمى (334 ـ 341 ه . ق / 945 ـ 952 م) بود و شاعر البيرى كه سال‏هايى از جوانى خود را در اندلس به سر مى‏برد، وقتى گرايش فاطمى او آشكار شد از آن‏جا طرد گرديد. از نتيجه‏هاى تلاش فاطميان، جذب پيروانى براى خود بود. البيرى همان "ابن هانى اندلسى " (362 ه . ق / 972 م) بود كه به خدمت معزفاطمى درآمد و پس از آن شاعرِ رسمىِ دعوت شيعى فاطمى شد. اشعار وى منبعى مهم براى شناخت آراى اسماعيليان در مسايل گوناگون دينى ـ اعتقادى است.44

تشيع در قالب دولت حمودى
---------------------------------
وقتى خلافت امويان قرطبه در سال 407 ه . ق به دست على بن حمود (از نوادگان اما حسن مجتبى عليه‏السلام ) سقوط كرد45 و تمام كوشش‏ها در برگرداندن آن بى‏نتيجه ماند، زمينه‏ى تبليغات شيعى كه سال‏ها در اندلس سابقه داشت، فراهم گرديد. در اين زمان، علويان با استفاده از فرصت، به تشكيل نخستين دولت شيعى اقدام كردند كه در اندلس به نام آن خطبه خوانده مى‏شد. اين دولت، دولتِ حمودى بود كه تنها نصف قرن دوام آورد. اگرچه با وجود كوتاهى عمرش، حوادثى در آن رخ داد كه به بررسى بيشتر نياز دارد.
على بن حمود نخستين خليفه‏ى حمودى، با اين كه اصالتا عرب بود، بيشتر وقت‏ها به زبان بربرى صحبت مى‏كرد. اميرنشين‏هاى مستقل بربرى هم، دعوت دولت حمودى را پذيرفتند، از جمله دولت بنى‏زيرى صنهاجى در غرناطه كه گرايش شيعى آن‏ها تا پايان دولتشان بر جاى ماند. اندلسى‏ها در مقابله با دعوت شيعى، نوعى تجاوز پنهانى بربرها را مى‏ديدند و به همين دليل با تمام امكانات در برابر آن ايستادگى مى‏كردند. شايد همين مسأله بربرها را به سوى اتحاد كشاند، تا ضربه‏اى از اندلسى‏ها بر آنان وارد نشود. در اين دوره شاهد نوعى آزادى انديشه هستيم كه در تمامى دوران خلافت امويان از آن خبرى نبود. اين آزادى سبب شد تا بسيارى از باورداشت‏هاى شيعى آشكار شود. بدون آن كه نيروى حكومتى خاصى آن را تحت فشار قرار دهد. در سايه‏ى اين آزادى انديشه گونه‏ها و اقسام فرهنگ‏هاى شرقى در اندلس رواج يافت.اين درحالى بود كه در خلافت امويان، در اين زمينه رقابت سختى وجود داشت. امويان تنها آن‏چه را كه موافق و هم‏آهنگ با روحيه‏ى حاكم بر اندلس بود اجازه مى‏دادند.46 در يك جمع‏بندى كلى مى‏توان گفت كه با وجود موانع بسيار، از آن‏جا كه فرهنگ شيعى داراى مواضع عدالت خواهانه و حق طلبانه بود و هم‏چنين مبانى اصولى و منطقى داشت، توانست درجامعه‏ى اندلس جاى پايى براى خود باز كند و حتى به ابراز وجود سياسى چند ساله نيز موفق شد، ولى آن‏چه مسلم است اين كه فرهنگ اصيل شيعه‏ى دوازده امامى، هيچ گاه در اندلس بروز جدّى نيافت.

يهود در اندلس
-----------------
طرح اين موضوع در اين‏جا، صرفا بدين منظور است كه ضمن توصيف وضعيت رقّت‏بار آنان در طول تاريخ اندلس، موهبت‏ها و حق حياتى كه مسلمانان برگردن آنان دارند، بيان گردد.
پيش از بيان وضعيت يهوديان قبل و بعد از ورود اسلام به اندلس، شايسته است به تاريخچه‏ى برخورد اروپاييان با اين قوم اشاره گردد.
رويكرد دولت روم در برابر يهود دشمنانه و همراه با اعمال فشار و بى‏رحمى بود. اين دشمنى روز به روز شدت مى‏گرفت تا جايى كه رومى‏ها در سال 70 ميلادى به حكومت يهود در فلسطين پايان داده و بيت‏المقدس و معبد سليمان را ويران كردند. در نتيجه، يهوديان در جاى جاى دنيا پراكنده شدند.
كليساى مسيحى، اين نفرت را از امپراتورى روم به ارث برد. در قرن‏هاى نخستين تاريخ مسيحيت، هنوز جنايت‏هاى يهود به مسيح و يارانش، در برابر چشم همه‏ى مسيحيان مجسم بود. ازاين‏رو، مسيحيان براى انتقام‏گيرى، حريصانه در تعقيب يهوديان برآمدند.
البته در شرق، اين جست‏وجو كم‏رنگ بود، ولى در غرب، كليساى رم بر تعقيب و آواره كردن يهوديان همت گمارد. در نتيجه يهوديان به اسپانيا، شمال آفريقا و شهرهاى شرقى كه كليساى مسيحى در آن جا نفوذ كمى داشت، گريختند.
شمار يهوديان در اسپانيا چندان زياد شد كه در روزهاى پايانى عصر گوتى چندين شهر از جمله دو شهر جنوبى "لوسنا "47 و "الويرا "48 كاملاً يهودى‏نشينبودند. با قدرت يافتن روحانيون مسيحى در عصر ريكاردو، انجمن‏هاى "تولدو " سخت‏گيرى به يهوديان را آغاز كردند. سومين انجمن تولدو بيانيه‏اى مبنى بر ضرورت غسل تعميد فرزندانى كه از زوج‏هاى يهودى ـ مسيحى متولد مى‏شوند، صادر كرد و سپس مسيحيانِ آنان را ميان مسيحى شدن يا ترك اسپانيا آزاد گذاشت. در نتيجه بسيارى از يهوديان به ناچار كشور را ترك كردند و گروهى نيز به پذيرفتن مسيحيت تظاهر كردند كه آنان را "يهوديانِ در پرده "49 مى‏نامند. گوت‏ها كه از آزار اين عده به تنگ آمده بودند، ضمن دستوردوباره‏ى غسل تعميد براى آنان، انجام دادن مراسم دينى يهوديان را ممنوع كردند و يك چهارم دارايى‏هاى كسانى را كه بر يهوديت باقى مانده بودند، مصادره كردند. سرانجام فشار بر آنان به قدرى شد كه همگى به عنوان برده در ميان مسيحيان توزيع گرديدند و حتى آزاد كردن آن‏ها به دست مسيحيان ممنوع اعلام شد.
با اين اوضاع، يهوديان در پىِ آرامشى نسبى بودند.50 هنگامى كه شهرهاى اسلامى را در آن سوى تنگه، امن و آرام ديدند، بسيارى از آنان براى رهايى از روزگار سياهى كه داشتند، از اسپانيا فرار كرده و به آستان مسلمانان در آفريقا پناهنده شدند.51
حمله‏ى مسلمانان به اندلس و تشكيل حكومت مسلمانان در آن جا، فرصتى به يهوديان داد تا نفس راحتى كشيده و در انجام مراسم‏هاى دينى‏شان آزاد باشند. به گونه‏اى كه با تسامح و آسان‏گيرى مطلق از سوى عرب‏هاى مسلمان روبه‏رو شدند. آنان در حكومت مسلمانان براى خود معبد داشتند و روحانيانشان آزادانه مراسم‏هاى دينى خود را انجام مى‏دادند.
در دوره‏هاى اسلامى، از فشار و ستم به يهوديان خبرى نبود. البته از آغاز قرن يازدهم، يعنى پس از سقوط خلافت و گسترش تفرقه و رواج هرج و مرج در اين‏باره‏خبرهايى نقل شده است. اندلس در سراسر قرون وسطى، بهشت يهوديان بود. در آن زمان بعضى از آن‏ها به مقام وزارت رسيدند. مسلمانان به آنان به چشم برادر مى‏نگريستند؛ تا جايى كه اندلس به صورت پناهگاه يهوديان درآمد و حتى نهضت زبان و ادبيات "عبرى " در ميان مسلمانان و زير نظر آنان در اسپانيا به وجود آمد و رشد كرد. همان‏گونه كه مسيحيان براى خود قوانينى داشتند، يهوديان نيز قانون و قاضى‏هاى ويژه داشتند. دستگاه ادارى مسلمانان در كارهاى آن‏ها دخالت نمى‏كرد و حتى يهوديان حق داشتند احكام و كيفرهايى را كه دادگاه‏هايشان صادر مى‏كرد، اجرا كنند.
رابطه‏ى ميان مسلمانان و يهوديان رابطه‏اى به دور از هر قيد و بندى بود، به گونه‏اى كه يهوديان به سرعت با جامعه‏ى مسلمانان درآميختند و زبان‏شان عربى شد. حتى ظاهر و پوشش مسلمانان را به خود گرفتندو به مرور جمعيت‏هاى فراوانى از آن‏ها اسلام را پذيرفتند.
با اين همه بزرگوارى مسلمانان به يهوديان، سرانجام وقتى نبرد ميان مسلمانان و مسيحيان بر سرنوشت اسپانيا آغاز شد، يهوديان بى‏وفا در كنار مبارزان مسيحى قرار گرفتند.
اگر بتوان رويكرد يهوديان را در برابر حكومت گوت‏ها توجيه كرد و آن را ناشى از ستم حكومت گوت‏ها بر آنان دانست، ولى خيانت آنان به مسلمانان چگونه تبيين خواهد شد؟
اما در مقابل مسيحيان اسپانيا، اين خوش خدمتى يهوديان را به گونه‏ى ديگرى پاسخ دادند؛ زيرا همين كه اوضاع به نفع آن‏ها شد، پيش از آزار مسلمانان، به تعقيب و آزار يهوديان پرداختند و چنان بر آنان سخت گرفتند كه سرانجام، ريشه‏ى آن‏ها را از سرزمينى كه بارها بدان خيانت كرده بودند، بركندند. در نتيجه يهوديانى كه فرار كرده بودند، به مغرب و نواحى اطراف درياى مديترانه پناه بردند.52

___________________________________________________________________________
پي نوشت:
1 . ابوالعاصى منتصر حكم بن هشام بن عبدالرحمان ـ سومين خليفه‏ى مستقل اموى در اندلس در عهد بنى عباس.
2 . اسلام در غرب، نورالدين آل على، ص 307.
3 . سيماى اندلس، على محمدى، ص 123 ـ 124.
4 . ابوالمطَرَّف عبدالرحمن‏بن معاويه الداخل از سال 138 ـ 172 ه . ق (756 ـ 788م)، در
اندلس به قدرت رسيد و به رغم خلافت عباسى، خود را نخستين خليفه‏ى مستقل اموى در اندلس ناميد.
5 . اندلس، محمدابراهيم آيتى، ص 40 ـ 42.
6 . اندلس، محمدابراهيم آيتى، ص 128 ـ 130.
7 . آلفونس ششم، پادشاه ليون كه در سال 478 طليطله را تصرف كرد.
8 . سيماى اندلس، على محمدى، ص 121 ـ 137.
9 . herman Randall.
10 . سرزمين اسلام، على رضا گلى زواره، ص 497.
11 . تمدن اسلام و عرب، دكتر گوستا ولوبون فرانسوى، برگردان: فخر داعى‏گيلانى، ص 344.
12 . تاريخ تمدن، هنرى لوكاس، جلد اول، برگردان: عبدالحسين آذرنگ، ص 367.
13 . وى نخستين كسى است كه امويان اندلس او را اميرالمؤمنين خواندند. عبدالرحمن سوم پس از 50 سال امارت در سال 350 ه . ق در گذشت 912 ه . ق 961 ميلادى.
14 . سرزمين اسلام، على رضا گلى زواره، ص 497.
15 . همان، ص 500، برگرفته از: عذر تقصير به پيشگاه محمد و قرآن، جان ديون‏پورت، برگردان:
على‏رضا سعيدى، ص 133.
16 . تاريخ فرهنگ و تمدن اسلامى، زين العابدين قربانى، برگرفته از سرزمين اسلام، غلام رضا گلى زواره، ص 476.
17 . kepler.
18 . copernic.
19 . تمدن اسلام و عرب، گوستا ولوبون، برگردان: محمد تقى فخر داعى گيلانى، ص 598.
20 . اسپانياى اسلامى، مونتگومرى وات، ص 54 ـ 57 و سيماى اندلس، على محمدى،
ص 99 و 100.
21 . عبدالرحمن سوم كه از سال 300 تا 350 ه . ق خلافت كرد.
22 . اسلام درغرب، دكتر نورالدين آل‏على، ص 261.
23 . سيماى اندلس، على محمدى، ص 96. (به نقل از فرهنگ اسلام در اروپا، زيگريد هونكه،
برگردان: مرتضى رهبانى، ص 75.)
24 . اسلام در غرب، نورالدين آل على، ص 141 ـ 142 و 262 ـ 263.
25 . تمدن اسلام و عرب، گوستاولوبون، ص 762 و اسلام در غرب، نورالدين آل على، ص 256.
26 . اسلام در غرب، ص 253 و 254.
27 . اسپانياى اسلامى، مونتگومرى وات، برگردان: محمدعلى طالقانى، ص 54.
28 . اسلام در غرب، ص 256.
29 . هفت قرن فرازونشيب تمدن اسلامى در اسپانيا، ايگناسيو اولاگوئه، برگردان: ناصر موفقيان، ص 323.
30 . مونتوگومرى وات، اسپانياى اسلامى، ص 57.
31 . اسپانياى اسلامى، مونتگومرى وات، برگردان: محمدعلى طالقانى، ص 55 و 56.
32 . اسلام در غرب، نورالدين آل على، صص 311 ـ 315.
33 . همان (به نقل از آندلس، محمد ابراهيم آيتى، ص 92).
34 . john.w - drpaer.
35 . اسلام در غرب، به نقل از اسلام در غرب، ص 311.
36 . اسپانياى اسلامى، مونتگومرى وات، ص 57.
37 . مقالات تاريخى، رسول جعفريان، دفتر سوم.
38 . عمار، جدّ او از خالص‏ترين ياران اميرمؤمنان علىع بود.
39 . موالى، جمع مَوْلى. يكى از معانى آن، پناهندگان و زينهاران است و اين واژه در ميان اعراب، به ويژه قرن‏هاى اوليه‏ى اسلام به مسلمانانى اطلاق مى‏شد كه از ديگر كشورهاى به سرزمين‏هاى عرب، مانند عربستان و عراق هجرت مى‏كردند و جهت امنيت، با فردى يا قبيله‏اى از عرب عقد موالاة مى‏بستند از جمله موالى كوفه و عراق كه بيشتر ايرانى تبار بوده‏اند. نك: معارف و معاريف، حسينى دشتى سيدمصطفى، ج 9، ص 658.
40 . عنوان "بربر " از طرف روميان به مردم بومى سرزمين آفريقا داده شد. روميان به هر لغت و زبان نامفهومى، بربر مى‏گفتند. همان‏گونه كه عرب به زبان غيرعربى، عجم گفته است. نك: اسلام در غرب، نورالدين آل على، ص 42.
41 . مقالات تاريخى، رسول جعفريان، دفتر سوم، صص 226 و 227.
42 . مبلغان فاطمى مذهب كه گرايش شيعى داشتند.
43 . مقالات تاريخى، رسول جعفريان، دفتر سوم، ص 239.
44 . همان، ص 239.
45 . ابوالحسن على بن حمود در محرم سال 407 ه . ق وارد قرطبه شد و سليمان را همراه پدر و برادرش در هفتم محرم گردن زد و با لقب المتوكل على اللّه‏ امر قرطبه را به دست گرفت. (نك: آندلس، دكتر محمدابراهيم، آيتى، ص 115).
46 . مقالات تاريخى، رسول جعفريان، دفتر سوم، صص 251 ـ 253.
47 . Lucena.
48 . Ileberis.
49 . Judaizantes.
50 . سپيده‏دم اندلس، حسين مونس، برگردان: حميدرضا شيخى، صص 491 و 492.
51 . آندلس، دكتر محمدابراهيم آيتى، ص 8.
52 . سپيده دم اندلس، صص 493 ـ 497.

منبع : كتاب " عبرت‌هاي اندلس "

ادامه دارد...

ماجراى فتح اندلس از آن جا آغاز گرديد كه "ژولين "ـ فرماندار "سبته " ـ به خاطر تعرضى كه از سوى رودريك به دخترش شده بود، از پادشاه سرپيچى كرده و به ناچار به فراريان ديگر اسپانيا در آفريقا پيوست و با اصرار از موسى‏بن نصير ـ حاكم مسلمان آفريقا ـ خواست تا اسپانيا را از چنگال ستمگرانه پادشاه غاصبش نجات بخشد.

 

 

 

 

سندِ افتخار اسلام، قرآن كريم و سنت معصومان و انسان‏هاى وارسته و فرهنگ اخلاقى‌ـ انسانى والا است؛ و اين همه از زلال وحى و آرمان‏هاى بلند الهى و انسانى برخاسته است. به هر كجا كه نور اسلام وارد شد، معنويت و آبادانى و تربيت و هدايت آورد.
كشور اروپايى اندلس نيز زمانى به بركت اسلام، از دانش و فرهنگ بهره برد و به اوج پيشرفت علمى رسيد. آن روز كه اروپا در جهل و خرافه غوطه ور و از دانش و فرهنگ به دور بود، به گفته "هرمان راندل " استاد دانشگاه كلمبيا:
مسلمين در قرن دهم ميلادى در اسپانيا تمدنى پديد آوردند كه در آن تمدن، علوم از صورت عقايدمبهم عمومى درآمده بود و با صنايع و فنون زندگى علمى انطباق يافته بود.1
هم‏چنين "لاين پل " مستشرق انگليسى مى‏نويسد:
اسپانيا هشت قرن در دست مسلمانان بود و نور تمدن آن، اروپا را نورانى ساخته بود و دشت‏هاى سوزان اين سرزمين در اثر كوشش ملت فاتح، آباد گرديد و شهرهاى با عظمتى را در اين وادى بزرگ به وجود آوردند.
علوم و ادب و صنعت فقط در همين سرزمين اروپايى رونق داشت و از همين رهگذر بود كه علوم رياضى، فلكى گياه‏شناسى تاريخ، فلسفه و قانون‏گذارى تنها در اسپانياى اسلامى تكميل شده و نتيجه داده بود.2
در اين زمينه نوشتار دكتر "مارتينز مونتابث " مستشرق اسپانيايى، نيز ارزنده است:
اگر حاكميت هشت قرنه‏ى اسلام بر اسپانيا نبود، هرگز اين كشور وارد گردونه‏ى تاريخ تمدن نمى‏شد. اين دوره، در حالى كه اروپاى همسايه، اسير تيرگى جهل و عقب ماندگى بود، روشنايى خرد و فرهنگ را به آن‏جا منتقل كرد.3
فرهنگ اسلامىِ علم دوستى چنان در كام مسلمانان اندلس، شيرين افتاد كه بسيارى از آنان مشتاق گام نهادن در اين راه شدند و اين همه در حالى بود كه اروپاى آن روز، در گرداب تفتيش عقايد وحشى‏گرى و مخالفت با علم غوطه‏ور بودند.
با ورود اسلام به اندلس، زنان پا به دنيا و فرهنگ ديگرى نهادند و به درجات بلند علمى و اجتماعى دست يافتند، همان جايگاهى كه امروزه در پى آنند، اما روز به روز زنان را به پرتگاه سقوط نزديك مى‏سازند. در اوج مدنيت اسلامى در آن‏جا، زنان تحصيل مى‏كردند و حتى بانوانى در دانش و ادب شهره‏ى آفاق شدند؛ زنانى همچون "ولاده " دختر امير محمد كه در سال 860 ميلادى شاعر برجسته و توان‏مندى بود.
سواد آموزى چنان رو به فزونى نهاد كه تنها در مدت يك سال در قرطبه، بيش از پانزده هزار جلد كتاب نوشته شد و با انتقال صنعت چاپ از بغداد به اندلس، اين رقم فزونى يافت. داشتن كتاب و كتاب‏خانه نشانه بزرگى و فخرفروشى گرديد. بزرگانى در ميدان علم و نوآورى قد برافراشتند و كارهايى را به بشر و جهان علم عرضه نمودند.
در پزشكى مسلمانان به درجه‏اى رسيدند كه "سانچو " پادشاه "ليون " از شهرهاى شمال غربى شبه جزيره‏ى ايبرى براى معالجه بيمارى سخت خود، نزد پزشكان مسلمان رفت و بهبود يافت.4
پروفسور "دالماس " استاد بيمارى‏هاى زنان دانشكده پزشكى شهر "مونت پليه " اعتراف مى‏كند:
تمدن مسلمانان منحصر به فن معمارى و نقش و نگار ساختمان‏ها و مساجد پرشكوه نيست، بلكه شامل بسيارى از علوم و معارفى مى‏شود كه اساس علوم جديد به ويژه علوم گياه‏شناسى و پزشكى است.5
نهضت علمى اى كه با ورود اسلام به اندلس پديد آمده بود، با شكوفا كردن استعدادهاى مردم، انديشمندان بنامى چون ابن مسّره، ابن خرم، ابن باجه، ابن رشد، ابن طفيل، ابن عربى، ابن سيد بطلميوسى، على بن عباس، زهراوى، ابن سعيد مغربى، حيان بن خلف قرطبى، عبدالحميد بن عبدون اندلسى و... را به يادگار گذاشت.
هم‏چنين با توسعه فعاليت‏هاى اقتصادى در بخش‏هاى گوناگون صنعت، ريسندگى و بافندگى نيز از رشد چشم‏گيرى برخوردار شد تا جايى كه تنها در شهر طليطله پنجاه كارخانه پارچه بافى وجود داشت كه تعدادى از اين‏ها مخصوص بافتن پارچه‏هاى ابريشمى بود و حدود چهل هزار كارگر در اين كارخانه‏ها مشغول به كار بودند.6
آنان در استفاده از معادن نيز به موفقيت‏هاى ارزشمندى رسيدند؛ آنان طلا را از ماسه و شن رودخانه‏هاى لارده، شقر، تاجه، به دست مى‏آوردند، نقره راه‏از معادن مرسيه، حمّه، قرطبه، باجه و آهن را از شمال وادى الكبير.7
مسلمانان براى استفاده از زمين‏هاى بى‏آب، با بهره‏گيرى از مهارت‏هاى فنى خويش، روش‏هاى جديد آبيارى را اختراع كردند و از اين طريق، زمين‏هاى بسيارى را آباد كردند. با رشد و توسعه اقتصادى، كالاهاى صنعتى و كشاورزى و صادرات و بازرگانى و تجارت خارجى اندلس رونق يافت و كالاهايى مانند: اسلحه، ورق آهن، ظروف چينى مُذَهَبْ و سفالى، كاشى‏هاى رنگارنگ، فرش، انواع پتو و پارچه‏هاى ابريشمى و... صادر گرديد.8
سوگمندانه، با اين همه رشد و توسعه، جامعه اسلامى به يكباره دستخوش نفاق و آلودگى جنسى گرديد و ميراث پربهاى آن در زير شلاق دشمنى و يك دندگى اربابان كليسا سوخت و خاكستر شد و حتى اين دست‏آوردها به نام ديگران در تاريخ نگاشته شد. اكنون هر مسلمان بيدار دلى با نظر كردن به حكومت اسلامى اندلس از خود مى‏پرسد، چرااندلس از اوج قدرت به حضيضِ ذلّت كشيده شد؟ علت را بايد در كجا جست‏جو كرد؟ آن‏چه ما در يافتيم در قالب پنج بخش تحت عنوان كليات، شناخت كلى اندلس، علت‏هاى شكست، تهاجم فرهنگى و انقلاب‏ها و رسانه و ايجاد مصونيت فرهنگى، در اختيار شما همدلان قرار مى‏دهيم؛ باشد كه گذشته، چراغ راه آينده‏مان باشد و هيچ گاه اين فرجام تلخ و دردناك در كشورهاى اسلامى تكرار نگردد.

ضرورت و اهميت موضوع
==============
مرورى گذرا به جاودانه‏ترين كتاب عالم خلقت، يعنى قرآن مبين كه به گواهى تاريخ معجزه‏اى بى‏نظير است، هر انسان روشن ضميرى را مجذوب روش بيان و نحوه‏ى القاى مفاهيم والاى توحيدى و عرفانى و اخلاقى در آن مصحف شريف مى‏نمايد. خداوند متعال بهترين و ساده‏ترين و عامّه فهم‏ترين روش را براى فهماندن مفاهيم بلند الهى انتخاب كرده و از آن به عنوان سريع‏ترين راه رسيدن به مقصود بهره مى‏جويد كه همان روشِ بيانِ به صورت داستان است. آرى استفاده از قصه‏هاى گذشتگان و بيان رمز موفقيت و ياخوارى آنان، و دعوت به عبرت آموزى از ملل گذشته، شيوه‏ى تازه‏اى است كه قرآن آن را به بهترين شكل به كار مى‏گيرد.
برهمين اساس، امروزه پرداختن به داستان تلخ و شيرينِ مسلمانان اندلس و بيان زاويه‏هاى گوناگون حكومت مسلمانان در آن‏جا، ضرورت دارد. از آنجا كه اختلاف‏ها، مقام پرستى‏ها، قدرت‏طلبى‏ها و فرو رفتن در منجلاب فسادِ اخلاقى و افول فرهنگى ـ كه عوامل عمده‏ى شكست مسلمانان در اسپانيا بود ـ هم اكنون نيز،دامنگير مسلمانان گشته است، بازبينى و تعليل موشكافانه‏ى اين ماجرا، به منزله‏ى زنگ بيدارباشى است كه ما را به ضرورت طرح و بررسى اين بحث، متقاعد مى‏سازد.

پيشينه‏ى تاريخى موضوع
---------------------------
موضوع اين بحث به زمان فتح اندلس به دست "طارق بن‏زياد همدانى "9 برمى‏گردد؛ چرا كه از آن زمان واژه‏ى اندلس در ادبيات عمومى مسلمانان، جاى گرفت. مورخين بزرگى همچون ويل دورانت، گوستاولوبون، جرجى زيدان، طبرى و ديگران در كتاب‏هاى خود به بحث درباره‏ى تمدن و تاريخ اندلس پرداخته‏اند و در اين‏باره دست‏كم صدها جلد كتاب نوشته شده است كه هر كدام جنبه‏هاى مختلفى از مسائل اندلس را بررسى كرده‏اند.

انگيزه‏ى انتخاب موضوع
-------------------------
مقوله‏ى فرهنگ و تهاجم فرهنگى و نقش كليدى آن، در شكست يا پيروزى ملت‏ها مطلبى نيست كه از ذهن هيچ انسان عاقل و دورانديشى پنهان بماند. اصولاً كشورهاى استعمارى دنيا به ويژه امريكا براى رسيدن به اهدافِ استعمارى و استثمارى خويش در كشورهاى جهان سوم ناچارند ديدگاه و فرهنگ آنان را با بينش و نگرش فرهنگى خويش همسو نموده، آن گاه به غارت كردن ثروت‏هاى ملى آنان بپردازند. از سويى ديگر، يافتن بازار فروش كالاى كمپانى‏هاى غربى مستلزم آن است كه فرهنگ مصرفِ چنين كالاهايى در كشورهاى مورد نظر، ايجاد شود. از اين روست كه دشمن همواره درانديشه‏ى حمله‏ى فرهنگى و بيگانه نمودن مردم از تمدن و فرهنگ اصيل خويش است. با توجه به همين نقشه‏ى پليد غرب بود كه مقام معظم رهبرى حضرت‏آيت‏اللّه‏ خامنه‏اى مدظله العالى در سال 1369ه . ش ـ كه همزمان با اوايل رهبرى ايشان بود ـ اين موضوع مهم را مطرح كردند و از آن به عنوان "شبيخون فرهنگى " نام بردند و از مسئولان و مردم خواستند در اين باره تأمل كنند. هرچند برخى دست‏اندركاران فرهنگى كشور به اين مهم توجّه كافى نكردند و ايشان بارها از اين كم‏توجّهى گله كرده‏اند. بر حسب وظيفه و در جهت لبيك به فرمان رهبر معظم انقلاب و با توجّه به پاره‏اى همانندى‏هاى اوضاع كنونى كشور ما با وضعيت هشت قرن حكومت مسلمانان در اندلس، بر آن شديم تا با طرح و بررسى مقايسه‏اى ميان آن دو، برنامه سازان و مديران توليد صدا و سيما را به اهميت و خطر اين جريان، بيش از پيش متوجّه نماييم.

روش و هدف پژوهش
-----------------------
در اين پژوهش به صورت نقل و تحليل تاريخى، عمل شده است؛ يعنى نخست اوضاع اندلس به صورت لازم و كافى، جداگانه بيان شده است و آن‏گاه با نتيجه‏گيرى از آن و ارتباط بحث به مهم‏ترين علت شكست مسلمانان ـ كه همان افت فرهنگى بود ـ وضعيت كنونى جامعه‏ى اسلاميمان نيز به بوته‏ى نقد و بررسى كشيده شده است و سرانجام پيشنهادهاى لازم به برنامه‏سازان اين رسانه‏ى ملى، ارائه گرديده است.

پرسش‏هاى اساسى پژوهش
----------------------------------
1 ـ فرهنگ و تمدن اندلس پيش از ورود اسلام چگونه بود؟
2 ـ عوامل ورود و گسترش اسلام در اين سرزمين، چه بود؟
3 ـ جايگاه فرهنگى اندلس در هشت قرن سيطره‏ى مسلمانان بر آن‏جا، در مقايسه با كشورهاى ديگر اروپايى چگونه بود؟
4 ـ ميان عملكرد كليسا و مسيحيان و اسلام و مسلمانان در اسپانيا چه تفاوت اساسى وجود دارد؟
5 ـ دليل‏هاى سقوط حكومت مسلمانان دراندلس چه بود؟
6ـ ميان وضعيت كنونى ما و اوضاع مسلمانان در اندلس چه تفاوت‏ها و همانندى‏هايى وجود دارد؟
7 ـ مهم‏ترين خطر تهديدكننده‏ى جامعه‏ى كنونى ما چيست؟
8 ـ نقش صدا و سيما و نهادهاى فرهنگى ديگر در پاسدارى از حريم فرهنگى كشور چيست؟
9 ـ روش‏هاى دشمن در تهاجم فرهنگى چگونه است؟

درآمد
........
"اندلس " يا شبه‏جزيره‏ى ايبرى شامل سرزمين اسپانيا و پرتغال فعلى است. اين شبه‏جزيره كه اكنون به دو كشور مستقل اسپانيا و پرتغال تقسيم شده است، در جنوب غربى اروپا قرار دارد كه از قسمت شمال و شمالِ غربى به خليج بيسكارى10، از سوى شرق به درياى بالئار11 ـ كه جزو درياهاى غربىمديترانه است ـ و از جنوب به درياى مديترانه و تنگه‏ى جبل الطارق و اقيانوس اطلس هم‏جوار است. هم‏چنين از ناحيه‏ى (مغرب) با اقيانوس اطلس و تنها از شمال‏شرقى به خاك اروپا متصل است. اين اتصال، به وسيله‏ى سلسله كوه‏هاى "پيرنه " صورت مى‏گيرد. گستردگى اين شبه‏جزيره ـ در كنار جزيره‏هايى به دو كشور اسپانيا و پرتغال تعلّق دارند ـ در حدود 596832 كيلومتر مربع است.12
واژه‏ى اندلس از قبيله‏هاى واندال13 گرفته شده است. اين قبيله‏ها در قرن‏هاى سوم و چهارم و حتى پنجم ميلادى، وارد اين سرزمين شدند و آن‏جا را به نام "فاندلسيا "14 ناميدند. بعدها اعراب آن را به لغت عربى "اندلس "خواندند.15
اين سرزمين آب و هوايى بسيار مناسب و مردمانى زيبا و طبيعتى دلربا دارد و هر انسان خوش ذوقى را به سوى خود مى‏كشاند. مسلمانان نيز با آگاهى از اين آب و هواى خوش وارد آن‏جا شدند و بسيارى از مسلمانان مهاجر سال‏ها در آن‏جا رحل اقامت گزيدند.

موقعيت سياسى
.........................
ساكنان قديمى اين كشور از قوم سَلت16 كه از فرانسه آمده بودند و قومايبر17 بودند كه اسمشان بر اين شبه‏جزيره اطلاق شده است. اين دو طايفهبيش‏تر در شمال و مركز بودند. طايفه‏هاى ديگرى نيز از خارج آمدند و در سواحل اين كشور، ساكن شدند. از آن جمله، فينيقيان و پس از آنان يونانى‏ها و سپس كارتاژى‏ها آمدند كه اين كشور را تصرف نموده و شهرى به نام "كارتاژ " يا قرطاجنه18 در آن‏جا بنا نهادند. در سال 200 پيش از ميلاد، جنگ دومپونيك19 به وقوع پيوست كه كارتاژى‏ها شكست خوردند و روميان بر اين كشور چيره شدند. تصرف شبه‏جزيره‏ى ايبرى براى دولت روم بسيار ضرورى بود؛ چرا كه اين منطقه در سر راه اروپا و آفريقا واقع شده و محل اتصال آن دو قاره به يكديگر بود. روميان تا قرن پنجم ميلادى بر اندلس حكومت كردند كه در دوره‏ى آنان اين كشور شهرهاى آبادى داشت و عده‏اى از مردان نامى در آن‏جا، ظهور كردند كه از مفاخر اسپانيا شدند. پس از آن‏كه دولت رومِ غربى برچيده شد، طايفه‏هاى ويزيگوت20 و "واندال "21 در قالبمهاجم، داخل شبه‏جزيره شدند و روميان را اخراج كردند. بدين ترتيب، اندلس در قرن ششم ميلادى، به تصرف ويزيگوتها درآمد. در هنگام حمله‏ى لشكريان اسلام به اندلس، همين‏ها در آن‏جا حكومت مى‏كردند.
با گذشت زمان و با ايجاد تعامل فرهنگى، بين ويزيگوت‏ها و لاتين زبانان كه در اندلس بودند، در هم‏آميختگى حاصل شده و زبانشان لاتينى گرديد. ويزيگوت‏هاى بت‏پرست، خدايان خويش را ترك گفته و آيين مسيح را پذيرفتند و هنگام لشكركشى مسلمانان به اين سرزمين، ويزيگوت‏ها و لاتين، در كنار هم تحت يك حكومت اشرافى، تربيت يافته بودند و مردم اين سرزمين داراى روح بندگى ورقّيت بودند.22
گوت‏ها(ويزيگوت‏ها) اسپانيا را براساس همان نظام روم باستان اداره مى‏گردند. كشور همچنان به ايالت‏ها23 و شهرها24 تقسيم مى‏شد و بر هر ايالت يك "دوك " و بر هر شهر يك "كُنت " فرمان مى‏راند. هر يك از اين حاكمان نيز براى رتق و فتق امور مالى و قضايى و نظامى منطقه‏ى تحت حاكميت خود، گروه ديگرى به نام كارمندان25 را به كار مى‏گرفتند. پادشاهانِ گوت، باخودكامگى حكم مى‏راندند و در اداره‏ى امور كشور فعال مايشا بودند. هم‏چنين شورايى مركب از بزرگان و نجيب‏زادگان بود، كه در هر كارى، پادشاهان گوت را يارى مى‏كرد. اما خودكامگىِ پادشاهان، هرگونه قدرت و اختيارى را از اين شورا گرفته بود. اصولاً پادشاه مى‏بايست ازميان نجبا و بزرگان انتخاب مى‏شد، ولى در عمل، هر كدامشان كه زور بيشترى داشت، قدرت را به دست مى‏گرفت.26 بنابراين فضاى سياسى اسپانياى پيش از ورود اسلام يك استبداد تمام عيار و اختناق وحشت‏زا بود. از همين رو، مردم اين كشور همواره چشم به راه يك نجات دهنده مى‏زيسته‏اند و طلوع آفتاب اسلام را در سرزمين‏شان بسانِ سحاب رحمتى بر فراز آسمان اميدشان تصور كردند و به سرعت آن را پذيرفته و در آن ذوب شدند.

موقعيت فرهنگى
........................
در خصوص وضعيت فرهنگى اندلسِ پيش از ورود مسلمانان بايد دو دوره‏ى جداگانه را مدنظر قرار داد. يكى دوره‏ى روميان كه قبل از ويزيگوت‏ها، بر اين سرزمين، حكمرانى مى‏كردند و ديگرى دوران سيطره‏ى پادشاهان ويزيگوتى كه با ورود مسلمانان به اسپانيا، برچيده شدند. بديهى است كه در دوره‏ى اول، گرچه روميان ستمگرانه بر مردم حكومت مى‏كردند، ولى چنان‏چه گفتيم، آبادانى و نشاط بر شهرها حاكم بوده است و اين سرزمين مهد تمدن فكرى ـ فلسفى اروپاى آن روز بوده است. در آن دوره گروهى مردان نامى، همچون "سنكا "27 از فيلسوفان بزرگ روم ـ و "لوسين "28 ازنويسندگان بزرگ يونانى ـ و "مارسيال "29 از شاعران رومى ـ و چهار نفرامپراطور، يعنى "تراژان "30، "آدرين "31 "ماركوس اورليوس "32 كه يكى ازفيلسوفان معروف بود ـ و "تئودوس "33 ظهور كردند كه در تاريخ فرهنگ وتمدن اروپا، مقام و منزلتى يافتند.34 اما درباره‏ى دوره‏ى دوم، يعنى سيطره‏ى پادشاهان ويزيگوت، شايد بتوان گفت كه اسپانياى عصر گوت‏ها، نه آن‏چنان كه برخى تاريخ نويسان فرانسوى و عرب معتقدند سراسر بد بوده است و نه آن‏گونه كه اسپانيايى‏ها مى‏پندارند، يكسره خوب بوده است؛ بلكه اين عصر، ادامه‏ى عصر فروپاشيده‏ى رومى‏ها است. بنابراين اگرچه گوت‏ها، مردمانى بيابان نشين بودند و قاعدتا نمى‏توانستند در ارتقاى فرهنگى اسپانيا نقش مؤثرى ايفا كنند. ولى مردم بومى اسپانيا كه به مسيحيت گرويده بودند، با الهام از انديشه‏ها و فلسفه‏ى آن‏جا، قابليت پيش‏رفت فرهنگى را داشتند. از اين رو، جاى شگفتى نيست كه در اين سرزمين دوردست، مردانى چون "ايزيدور سيويليايى "35 ـ دانشمند ذوالفنون ـ ظهور كنند. بنابراين اسپانياى مسيحى، دراين زمينه از سراسر اروپاى غربى گوى سبقت ربود. هم‏چنان كه اسپانياى اسلامى در جنبه‏هاى گوناگون انديشه‏ى اسلامى، از ديگر سرزمين‏هاى جهان اسلام پيشى گرفت.شايد علت اين امر در تأثيرگذارى اين سرزمين زيبا و شگفت بر ساكنانش خلاصه شود.36
با همه آن‏چه گفتيم، بدون ترديد فرهنگ اسپانياى پيش از اسلام در مقايسه با تمدن اسلامى، چيزى براى ابراز وجود نداشت و برترى نسبى فرهنگى اسپانياى پيش از اسلام در مقايسه با اروپاى بى‏تمدن آن زمان، چيزى را ثابت نمى‏كند و از ارزش خدمات بسيار مسلمانان در اين سرزمين نمى‏كاهد.

موقعيت اقتصادى
.......................
اوضاع اقتصادىِ اسپانياى پيش از اسلام، همچون وضعيت سياسى و فرهنگى‏اش، حالتى آشفته داشت و به گواهى تاريخ، هيچ‏گونه اثرى از پيشرفت اقتصادى در دوران پادشاهان ويزيگوت، وجود ندارد.گر چه در دوره‏ى روميان، وضع بهتر بود.
هنگامى كه آفريقا، در حكومت اسلامى از نعمت آزادى عقيده و عدل و داد برخوردار بود و مراحل تكامل و پيشرفت‏هاى اساسى را با سرعت زيادى طى مى‏كرد، شبه‏جزيره‏ى اسپانيا، همسايه‏ى شمالى وى، زير بار ستم پادشاهان ويزيگوت ضعيف و نابود مى‏شد. وضعيت اقتصادى اين كشور و مردمان آن، در هيچ دوره‏اى به اندازه‏ى عصر ويزيگوت‏ها آشفته وخراب نبوده است؛ چون اولا: مانند روزگار روميان، ثروت‏مندان و اشراف و طبقه‏هاى ممتاز، از دادن ماليات و عوارض ديگر دولتى معاف بودند. از اين رو، قشرهاى متوسط جامعه كه تمام بارهاى سنگين كار بر دوش آن‏ها بود، روز به روز ضعيف‏تر و فقيرتر مى‏شدند. فعاليت‏هاى پيشه‏اى و هنرى، به خاطر گرفتن عوارض و ماليات‏هاى كمرشكن، تماما از بين رفته و تجارت و صنعت كشور به كلى نابود شده بود. از طرف ديگر، خشكسالى و قحطى، سراسر كشور را فراگرفته بود؛ درست مانند زمانى كه مسلمانان از اين كشور اخراج شدند. اين در حالى بود كه سران كشورى در كاخ‏هاى عالى خود، بى‏خيال و آسوده خاطر به عيش ونوش مشغول بودند و با استثمار مردم بيچاره‏ى اسپانيا، به خوش‏گذرانى و تن‏پرورى مى‏پرداختند. كار كشاورزى يا بر عهده‏ى كشاورزان بود و يا غلامانى كه به ضرب شلاق اربابان سنگ‏دلشان، به كارهاى سنگين گماشته شده بودند. آنان براى هميشه طوق بندگى به گردن انداخته بودند و هرگز براى آزاد شدنشان از چنان فضاى ظلمت‏زايى، اميدى نداشتند. آنان بدون اجازه‏ى ارباب حتى نمى‏توانستند زن بگيرند يا دخترى را شوهر بدهند و چنان كه بين كشاورزان دو اربابِ همسايه، ازدواجى صورت مى‏گرفت، فرزندان آن‏ها ميان دو ارباب به طور مساوى تقسيم مى‏گرديد.37 در چنان اوضاع بدِ اقتصادى و وضعيت اسفبار زندگى، مردمان زحمت‏كش ديگر به آينده‏اى روشن و توانمند، اميد نداشتند و نابوديشان را به چشم مى‏ديدند.

چگونگى ورود مسلمانان به اندلس و دلايل پيروزى آن‏ها
==============================
زمانى كه آفريقا به دست "موسى‏بن نصير " اداره مى‏شد، پادشاه اسپانيا "رودريك "38 بود. رودريك "تيزا "39 يا غيطشه ـ پادشاه پيشين ـ را بركنار كرده وكشته بود و خود، تاج و تخت پادشاهى را در اختيار گرفته بود. او سى و ششمين و آخرين پادشاه گوت دراندلس بود.
ماجراى فتح اندلس از آن جا آغاز گرديد كه "ژولين "40ـ فرماندار "سبته " ـبه خاطر تعرضى كه از سوى رودريك به دخترش شده بود، از پادشاه سرپيچى كرده و به ناچار به فراريان ديگر اسپانيا در آفريقا پيوست و با اصرار از موسى‏بن نصير ـ حاكم مسلمان آفريقاـ خواست تا اسپانيا را از چنگال ستمگرانه پادشاه غاصبش نجات بخشد. در پاسخ به اين درخواست، موسى‏بن نصير باگرفتن اجازه از وليد41ـ خليفه‏ى مسلمانان ـ يك افسر جوان و شجاع به نام "طريف " را براى كشف و گردآورى اطلاعات لازم و مقدماتى به سواحل جنوبى اسپانيا فرستاد. وقتى گزارش‏هاى رضايت بخش او به دست موسى رسيد، در ماه رجب سال 92 هجرى قمرى "طارق بن زياد " ـ از لايق‏ترين سرداران موسى‏بن نصير ـ باسپاه اندكى مركب از هفت هزار نفر مردان جنگى، از تنگه‏ى جبل‏الطارق گذشتند و در محلى كه هنوز به نام وى معروف است، پياده گرديدند و سپس نخست در شهر "الجزيرة الخضراء "42فرود آمده و نماز صبح را در آن‏جا به پا داشت، و با برافراشتن پرچمِ نبرد به نبرد و پيش‏روى پرداخت. بعدها در همان محل برافراشته شدن پرچم‏ها، مسجدى به نام "مسجد الرايات " ساخته شد كه حتى تا زمان مراكشى ـ از دانشمندان قرن ششم و هفتم ه. ق ـ به همين نام باقى بوده است.
از سويى گوت‏ها نيز بسيار كوشيدند تا راه را بر طارق بسته و مانع پيشرفت وى گردند، ولى نتوانستند. در پى اين حمله‏هاى نخستين، جمع آنان از هم پاشيده و پراكنده گرديدند و طارق مستقيما به سوى "طليطله "43 پيش رفت. كهاين پيش روى بزرگ در تاريخ ثبت گرديده است. لشكر طارق با سپاه كمكى كه از مركز رسيد، بيش از 12 هزار نفر گرديد. رودريك كه در حال فرونشاندن آشوب‏هاى شمال كشور بود و "تدمير " را به جاى خود گماشته بود، با شنيدن اين خبر به پايتخت برگشت. "تدمير " به او نوشته بود: مردمى به كشور ما آمده‏اند كه نمى‏دانيم آيا اهل آسمانند يا اهل زمين. " رودريك، اميران ارتش و خان‏هاى كشور را به جنگ فراخواند و حكم داد كه همگى با مردمان و وابستگانشان در شهر "قُرطُبه "44 به او بپيوندند. طولى نكشيد كه تعدادنيروهاى سپاه سلطنتى به همراه سپاه كمكى اميران اطراف، نزديك به يكصد هزار تن رسيد. اين دو لشكر در مكانى به نام "لكه "45 در روز يكشنبه ـ دو روزمانده به آخر ماه رمضانِ سال 92 ه . ق ـ باهم درگير شدند و اين جنگ تمام عيار ميان آن‏ها، تا روز يكشنبه پنجم شوال ادامه يافت. فرزندان تيزا ـ پادشاه پيشين كه به دست رودريك كشته شده بود ـ در همان حمله‏ى اول از لشكر رودريك جداشدند، ولى فراوانى لشكريان باقى مانده‏ى رودريك و مناسب بودن سلاح و وسايل جنگى و آرايش خوب نظامى آن‏ها، باعث گرديد تا مدت بيشترى در برابر حمله‏هاى سخت مسلمانان، پايدارى نمايند. ولى حمله‏ى پايانى طارق‏بن زياد، به قدرى سخت و سنگين بود كه ايستادگى دشمن در برابر آن ممكن نبود. از اين رو، جمعيت گوت‏ها به كلى از هم پاشيد. پادشاه رودريك هنگام فرار، خود را به آب رودخانه اندخته و كشته شد و مسلمانان اسب و لنگه‏ى كفش او را در ميان گِل و لاىِ رودخانه پيدا كردند.
آن‏چه در اين پيروزى اهميت ويژه‏اى دارد، نقش رهبرى اين حركت اسلامى بود.46 در اين نبرد نابرابر و در شرايطى كه دشمن از امتيازِ آشنابودن با منطقه، پشتيبانى نظامى و تأمين غذايى و تداركاتى برخوردار بود، طارق شگردى به كار برد تا سربازان مسلمان را به رغم كمى تعدادشان، از لحاظ روحى كاملاً آماده نمايد و از تعداد كم جنگ‏جويان اسلام، بيشترين بهره را ببرد. وى ابتدا در برابر ديدگان وحشت‏زده‏ى سربازان دستور داد تا كشتى‏هايى را كه با آن از دريا عبور كرده بودند و هم‏چنين اندوخته‏هاى غذايى‏شان را آتش بزنند و تنها به اندازه‏ى يك وعده، غذا نگه دارند.47 آن‏گاه در حالى كه انبوه لشكر دشمن از يك سو و فاصله انداختن تنگه ميان مسلمانان و مركزيت آنان در شمال آفريقا از سوى ديگر، برسختى و نابرابرى جنگ به نفع دشمن مى‏افزود، در يك سخنرانى هيجان برانگيز پس از فراخواندن نيروهايش به جهاد و فداكارى و بعد از حمد و ثناى پروردگار، خطاب به لشكريانش گفت:
اى لشكريان! از اين جزيره به كجا خواهيد گريخت؟ در حالى كه دريا در پشت سر، و دشمن در برابر شماست. پس به خدا قسم كه چاره‏اى جز پايدارى و شكيبايى نيست. بدانيد كه شما در اين جزيره از كودكان يتيم در كنار سفره‏ى افراد لئيم، زبون تريد اكنون دشمن شما با لشكرى انبوه، سلاحى بُرنده و ذخيره‏ى غذايى فراوان به استقبالتان آمده است و شما جز شمشيرهايتان، پناهى نداريد و جز آن‏چه از دشمن بگيريد غذايى نداريد. اگر مدتى در اين جزيره به تنگ دستى و نيازمندى گرفتار شويد و در كارتان چاره‏اى نينديشيد، آبرويتان بر باد خواهد رفت. شما با هراسى كه در دلِ دشمنان انداخته‏ايد، شجاعت و جرأت را در خود پرورده‏ايد. پس خوارى و پستى را از آينده‏ى كار خويش دور كنيد و اين ستم‏كاران را از اين سرزمين برانيد. اكنون لشكرى قوى در برابر شما آمده و هر گاه شما مرگ را بر خود هموار كنيد، پيروز مى‏شويد، زيرا فرصت هم‏اكنون بر شمادست مى‏دهد. من شما را از چيزى برحذر نمى‏كنم كه خود از آن دور باشم مگر آن كه من پيشرو شما باشم.48
مى‏توان ضعف حكومت "ويزيگوت‏ها " را در اسپانيا كه به شكست آنان انجاميد در سه عامل خلاصه كرد:

1ـ اختلاف در ميان طبقات اعيان و بزرگان بر سر جانشينى پادشاه؛
2ـ نارضايتى بخش‏هاى ديگر جامعه به خاطر امتيازهاى طبقه‏ى اعيان و در نتيجه غيرقابل اعتماد بودن سپاه؛
3ـ تعقيب و تفتيش عقايد دينى49 يهوديان كه سبب استقبال آنان از مسلمين گرديد.50
از سوى ديگر، عوامل زير به مسلمانان در دست‏يابى به پيروزى نهايى كمك شايانى كرد:
1ـ وجود فرماندهى قوى و شجاع و با كفايت، همچون طارق‏بن زياد؛
2ـ مسلمانانِ مبارز با روحيه‏ى ايثار و شهادت‏طلبى و باانگيزه‏ى معنوىِ انجام دادن تكليف مى‏جنگيدند؛
3ـ اطاعت محض جنگ‏جويان مسلمان از مافوق و فرماندهى خويش و سرعت در عمل.

نتايج پيروزى
................
بى‏ترديد آثار و پى‏آمدهاى اين واقعه‏ى تاريخى بر جامعه‏ى اسپانيا و هم‏چنين بر مسلمانان به سادگى قابل شمارش نيست، ولى در اين گفتار به تعدادى از اين تأثيرگذارى‏ها مى‏پردازيم:

پى‏آمدهاى پيروزى مسلمانان
..........................................
1- ظهور دوباره‏ى قدرت اسلام و مسلمانان؛
2ـ گسترش منطقه‏هاى مسلمان نشين و توسعه حكومت اسلامى؛
3 ـ ايجاد بازار كار و سكونت براى مسلمانان؛
4 ـ گرويدن بسيارى از مسيحيان به دين مبين اسلام؛
5 ـ تربيت شدن تعداد زيادى از دانشمندان بزرگ جهان اسلام در اين منطقه و پيشرفت‏هاى بزرگ فرهنگى، علمى و صنعتى براى مسلمانان در آن سامان.

آثار پيروزى بر جامعه‏ى اسپانيا
........................................
1 ـ حقوق و اختيارات طبقه‏ى ممتاز روحانيان و اشراف ازميان رفت و طبقه‏ى رنج‏ديده‏ى غلامان و نوكران آزاد گشتند كه تا آن زمان با آن‏ها مانند چهارپايان رفتار مى‏شد. آنان در زمين‏هايى كه به دست مسلمانان درآمد، مانند يك كشاورز كاملاً آزاد، كار مى‏كردند و عملاً زمين‏ها در تصرف كامل، بلكه مالِ آن‏ها بود و تنها از محصول توليدى زمين سهمى به مالك مسلمان مى‏دادند.
2 ـ عوارض و باج‏هاى سنگين كه پيشه و هنر و فن را از ميان برده بود و طبقه‏ى متوسط را پريشان و بيچاره ساخته، لغو گرديد.
3 ـ قوانين مالياتى مشخصى بر اساس عدل و برابرى اسلامى تدوين گرديد.
4 ـ يهوديان كه تا آن زمان مورد تعقيب و آزار بودند، در انجام مراسم دينى و امور قضايى خود آزاد گشتند.
5 ـ روشن شدن شعله‏هاى تمدّن شهرنشينى و دانش در اسپانيا به دست مسلمين، هنگامى كه تمام اروپا اسيرِ جهل و نادانى و گرفتار جنگ و خونريزى بود.51


پي نوشت
_____________________________________________________________________________
1 ـ سرزمين اسلام، غلامرضا گلى زواره، ص 497.
2 ـ اسلام و بلاهاى نوين، محمد غزالى، ترجمه مصطفى زمانى، ص 246.
3 ـ مجله آينه پژوهش، مقاله بيدارى اسلامى در اندلس امروز از عبدالجبار الرفاعى، ترجمه سيد حسن اسلامى، مهر و آبان 71، شماره 15، ص 49.
4 ـ تاريخ فتوحات اسلامى در اروپا، شكيب ارسلان، ترجمه على دوانى، ص 312.
5 ـ همان، ص 312 ـ 313.
6 ـ تمدن اسلام و عرب، گوستاو لوبون، ترجمه محمد تقى فخرداعى گيلانى، انتشارات بنگاه مطبوعاتى علمى، چ چهارم، ص 762.
7 ـ نك: اسلام در غرب، ص 253 به بعد.
8 ـ هفت قرن فراز و نشيب تمدن اسلامى در اسپانيا، ص 323 و 324.
9 . گروهى، طارق را از منطقه‏ى همدان ايران ذكر كرده‏اند و او را هم پيمان يا آزاد شده‏ى موسى‏بن نصير خوانده‏اند. نك: سيماى اندلس، ص 27.
10 . biscary.
11 .baleares.
12 . جغرافياى كامل جهان، ص 627.
13 . wandale؛ اين واژه نيزريشه‏ى آلمانى دارد.
14 . Vandalasia.
15 . نك: التاريخ الاندلسى من الفتح الاسلامى حتى سقوط غرناطه، ص 37.
16 . Seltes.
17 . Ibers.
18 . Gartagena.
19 . punigue.
20 . wisigoths.
21 . wandeges.
22 . آندلس يا تاريخ حكومت مسلمين در اروپا، دكتر محمد آيتى، ص 9 و 10.
23 . provinciae.
24 . civitates.
25 . centevari.
26 . سپيده‏دم اندلس، برگردان، حميدرضا شيخى، ص 42 و 43.
27 . seneque.
28 . luciek.
29 . matial.
30 . terajan.
31 . adrien.
32 . marc - Aurele.
33 . theodose.
34 . آندلس يا تاريخ حكومت مسلمين در اروپا، محمد ابراهيم آيتى، ص 9.
35 . isidor de sevila.
36 . سپيده‏دم اندلس، دكتر حسين مؤنس، ص 50، 1373.
37 . اندلس يا تاريخ حكومت مسلمين در اروپا، دكتر ابراهيم آيتى، ص 6 و 7.
38 . rodric.
39 . vitiza.
40 . julian.
41 . وليدبن عبدالملك، معروف به وليد اول، ششمين خليفه‏ى اموى كه بعد از معاويه، يزيد، معاويه دوم، عبداللّه‏ زبير، مروان بن حكم وعبدالملك بن مروان در شوال سال 86 ه. ق 705م به خلافت رسيد و تا سال 96(715 م) حكومت كرد.
42. algeciras.
43. toledo.
44 . gordoba.
45 . guadalet.
46 . اندلس يا تاريخ حكومت مسلمين در اروپا، ص 10ـ14.
47 . اندلس سرزمين خاطره‏ها، سيدعلى محقق، ص 25.
48 . سيماى اندلس، على محمدى، ص 32، برگرفته ازكتاب بررسى عقايد و اديان، مصطفى نورانى اردبيلى، ص 287 و 288.
49 . ويزيگوت‏ها ،يهوديان را در عقيده و مراسم‏هايشان آزاد نگذاشته، همواره آنان رامورد تعقيب و آزار قرار مى‏دادند.
50 . اسپانياى اسلامى، مونتگومرى وات، برگردان، محمدعلى طالقانى، ص 11.
51 . محمد ابراهيم آيتى، آندلس، ص 17.


منبع : كتاب " عبرت هاي اندلس "

ادامه دارد ...

در منظومه فکری غرب یک دوقطبی خیر و شر وجود دارد که در قطب شر آن اسلام بعنوان یک دال مرکزی قرار دارد که مدلول هایی چون ارهاب و ترور، اضطراب، خشونت و تصلب و... را شامل می شود و  قطب خیر آن جامعه مسیحی غرب است. بنابراین نباید انتظار داشت رسانه های غربی همان گفتمانی را که براي جامعه اسلام و مسلمانان بکار می برند برای مسیحیت نیز بکار برند.

 

 

 

 

گفتگو با وحید یامین پور

 

هفته نامه مثلث

 

 

1. بهتره گفتگو را با تعریف اصطلاح بنیادگرایی و ریشه شناسی این مفهوم شروع کنیم. شما قائل به چه تعریفی از بنیادگرایی هستید؟

تعبیر بنیاد گرایی بیشتر با رویکردی تحقیر آمیز و برای تعریف نحله و شیوه جدیدی از بارگشت به اصول دینی در ادبیات سیاسی جهان وارد شد. بطور روشن نیز با پسوند و صفت اسلامی در ادبیات سیاسی و رسانه ای جهان غرب رایج گشت. حقیقت این است که در رایج شدن و رشد استفاده از این مفهوم، نقش انقلاب اسلامی را نباید نادیده گرفت. انقلاب اسلامی مفهیمی را وارد ادبیات سیاسی رایج جهان کرد که تا پیش از ان سابقه و ما به ازایی نداشته است. به عنوان مثال حضرت امام (ره) از واژگانی چون استکبار، مستضعفین و ... استفاده می کرد که ما به ازایی در ادبیات رایج سیاسی دنیا نداشتند و ادبیات سیاسی کلاسیک اینها را فهم نمی کرد، ولی این مفاهیم به همان اندازه كه برای دنیای غرب نااشنا و نامفهوم بود، در فرهنگ اسلامی، ما به ازای روشن دینی داشت. بتدریج وقتی این واژگان تکرار شدند یک مجموعه ای از مفاهیم را ایجاد کردند که با خود روح و معنای واحدی را منتقل می کرد. ما در فضای گفتمان انقلاب اسلامی از آن با عنوان «بیداری اسلامی» یا «جنبش های بیداری اسلامی» یاد می کرديم ولی ما به ازای امریکایی این مفهوم «بنیاد گرایی اسلامی» بود. آنها همین هاله تشکیل شده از مفاهیم اصیل اسلامی را برای تحقیر ذیل واژگانی چون رادیکالیسم و بنیاد گرایی اسلامی تعبیر می کردند. چرا که در ادبیات رایج و سیاسی کلاسیک غرب و با توجه به سابقه بنیاد گرایی در مسیحیت، مفهوم بنیاد گرایی با تندروی و رادیکالیسم همراه بوده است که مفهومی غیر قابل گفتگو و غیر منطقی نمایانده می شد. اما در دهه 90 میلادی بنیادگرایی شکل پیچیده تری به خود گرفت. نمونه هایی از بنیاد گرایی در ادبیات سیاسی وارد شد که ارتباطی با فضای اسلامی نداشت. ضمن آنکه ما جریان های متقلبانه اي از اسلام گرایی را در این دهه شاهد هستیم ، نظیر طالبانیسم و القاعده.

2. شما به مفهوم بنیاد گرایی در اسلام و به عبارتی بنیادگرایی اسلامی پرداختید و بدرستی اشاره نمودید که در دهه های 70 و 80 میلادی، این مفهوم برای اطلاق به کلیت جریان های اسلامی در غرب بکار می رفت. ولی بسیاری از اسلام شناسان غربی ، مانند اسپوزیتو از بکار بردن این واژه (بنیاد گرایی) در مورد اسلام اکراه دارند و معتقدند که اصطلاح بنیاد گرایی آمیخته با مسیحیت است و در فرهنگ تاریخی و تمدنی مسیحیت ایجاد و رشد یافته است و به عبارتی سابقه ای غربی دارد نه شرقی. نظر شما در این ارتباط چیست؟

در دهه 70 و 80 میلادی تعبیر موجود در ادبیات تاریخی غرب تبدیل به یک پروژه سیاسی شد و تبعا وقتی موضوعی به یک پروژه سیاسی تبدیل می شود، همزمان به سوژه ای رسانه ای نیز تبدیل می گردد. اما همانطور که اشاره نمودید، ریشه های چنین تعبیری در ادبیات کلیسای پروتستان موجود است. اما فهمی که من از این مفهوم دارم، فهمی خیلی تاریخی نیست و آن را فهمی معاصر می بینم. اساسا بنیادگرایی به معنای رجوع دوباره به مبادی دین و به مبانی اصیل و غیر قابل گفتگوی دینی، مربوط به دهه 20 و 30 میلادی در عالم مسیحیت است ولی رشد دوباره آن مربوط به چند دهه اخیر و تحت تاثیر بحران هویتی است که جهان غرب را فرا گرفته است. ما در نیمه دوم قرن بیستم، پس از جنگ جهانی دوم فضای بسیار متشنج و آشوب زده ای را در کل غرب و اروپا شاهد هستیم. جنگ جهانی دوم با چند ده میلیون کشته و ده ها میلیون آواره اثر روانی بسیار عمیقی بروی غربیان بجای گذاشته بود. وقتی ما به آرمان های مدرنیته در اوایل این قرن نگاه می اندازیم، عمق این سرخوردگی و فاجعه بیشتر قابل درک می شود. مدرنیته قرار بود رفاه و آرامش و عدالت را به ارمغان بیاورد ولی دو جنگ جهانی، رخداد فوق العاده سیاه و تلخی بودند که به ناکامی مدرنیته منجر شد، اين فضا مبدا تحول شد. برخی از این تحولات در مسیر بی نظمی طی شدند مثل جریان های هوی متال و پانک و رپ و جنبش های کاملا اعتراضی نسبت به وضع موجود و نظم متصلب غرب محور، دیگری؛ که از تحولات پس از جنگ جهانی دوم منشعب می شود ، محور گرایش به دین است. در واقع وقتی غربی ها از شعارهای سکولاریستی مدرنیته سرخورده می شوند و در اینجا به عنوان آلترناتیو، رجوع مجدد به انگاره ها و گزاره های دینی را بر می گزینند. شکل گیری بسیاری از جریان های معنویت گرا و دین گرا در غرب را می توان به نوعی متصل به این تحولات پس از جنک جهانی دوم دانست. بله ، زمینه مذهبی چنین بازگشتی در پیوريتن های مهاجرت کننده به امریکا و نیز در کلیساهای یهودی شده پروتستان موجود است ولی به عنوان کاتالیزور و متغیرهای مداخله گری که خصلت های نهفته در کلیسای پروتستان را به بالفعل تبدیل می سازد. ولي جنبش های بنیادگرایانه مسیحی به نظر بنده، بيشتر مرتبط با آثار جنگ جهانی دوم است. از این زمان است که این مفهوم در کلیسای های انجیلی خود را نشان می دهد و سران این کلیساها با جدیت بیشتری در ادبیات نهفته در کتاب مقدس به ترویج نوعی نگاه آخرالزمانی و موعودگرایانه می پردازند. من همه این تحولات را ناشی از همان بحران هویت و اختلال هویتی پس از جنگ جهانی دوم می بینم. در این زمان مسیحیان غرب، بخصوص مسیحیان امریکایی به شدت نیاز دارند به اینکه زیر یک پرچم اعلام هویت بکنند و نمی توانند بدون پرچم باشند. جنبش های ناسیونالیستی این قدرت را دارا نیستند که به اینها هویت بدهد. (بخصوص بعد از ناكامي ها و تلخكامي هاي امريكاييها در ویتنام). بنابراین برای هویت بخشی نیاز به یک پرچم دیگر است که در امریکا این پرچم خود را با عنوان پروتستانتیزم و راست مسیحی نشان می دهد. در این زمان است که ما شاهد گسترش کلیساهای چند ده میلیونی بنیادگرا در امریکا هستیم.

3. رسانه چه نقشی را در احیا و یا تکامل این فرهنگ دینی (بنیادگرایی مسیحی) ایفا کرده است. آیا اصولا رسانه دارای چنین توانی هست که در تکامل یک فرهنگ دینی به ایفای نقش بپردازد؟

به نظر من رسانه بیش از آنکه ظرفیت تکامل بخشی به دین را داشته باشد، ظرفیت تخریب دین را دارد. چون دین خصلت هایی را دارد که بسیار حجیم تر و فراتر از رسانه است و از اینرو نیازمند ابزارهای دیگری برای ترویج دارد. دین اصطلاحا از جنس حضور و ذكر است که رسانه از بازنمایی و فراوری این خصلت ها ناتوان است. البته رسانه بعنوان یک متغیر اثر گذار می تواند مطرح باشد ولی بعنوان تکامل دهنده؛ خیر!

4. بعد از حادثه تروریستی نروژ ، قبل از آنکه عامل این حادثه مشخص شود، رسانه های غربی به نوعی به دنبال ردپای اسلام گرایان در این حادثه می گشتند ولی با مشخص شدن این موضوع که عامل اصلی این حادثه تروریستی یک نروژی مسیحی با اعتقادات راستگرایانه است، جامعه غربی و بخصوص رسانه ها را در شوک فرو برد. بسیاری از متفکرین غربی بعد از این حادثه از خیزش دوباره بنیادگرایی مسیحی در غالب نئوفاشیسم صحبت به میان آوردند. شما عملکرد رسانه ها (در مفهوم کلی آن) را در خیزش مجدد بنیادگرایی مسیحی چگونه ارزیابی می نمایید؟

به نظر من بنیادگرایی مسیحی اهداف خود را از طریق رسانه ها پیگیری نمی کند. بنیادگرایی مسیحی بیشتر خصلتی محفلی دارد. ما تعداد زیادی شبکه های ماهواره ای داریم که جزو شبکه های به شدت مذهبی و اخلاقی غرب محسوب می شوند ولی کار آنها فقط به تصویر کشیدن محافل این مسحیان انجیلی و صهیون است. مسیحیان در دوره اخیر به شدت به سمت خصلت محفلی سوق پیدا کرده اند. کلیساها و جلسات انجیل خوانی خاص خود را دارند. رسانه هاي فراگير در این امر چندان کمکی نکرده است و از این رو این بنیادگرایان خیلی ناشناخته باقی مانده اند. یعنی خود رسانه های جهان غرب از این خبر شوکه شد، چون هیچوقت نخواسته بود که این بنیادگرایان را جدی بگیرد و همواره کوشیده بود که آنها را نادیده بگیرد، ولی اینها وجود داشتند. بنابراین به نظر من سیاست رسانه ای غرب قبل از این حادثه به نوعی جدی نگرفتن اینهاست، بعد از این حادثه هم که ما بیشتر شاهد دستپاچگی این رسانه ها بودیم. البته بايد ميان دوراني كه نومحافظه كاران پيروز رقابت هاي انتخاباتي بوده اند با دوران دموكرات ها تفاوت قائل باشيم. نومحافظه كاراني چون بوش متصل به جريان راست افراطي مسحي هم بوده اند در اين ادوار سياسي حضور اجتماعي و سياسي اين جريان افراطي ديني فراز و نشيب داشته است.

5. آندروس برینگ برویک (عامل حمله تروریستی نروژ)، هدف خود را از انجام چنین اقدامی، مقابله با رشد اسلام در اروپا و نجات نروژ و اروپا از تبدیل شدن به مستعمره مسلمانان عنوان کرده است. شما تا حد رشد اسلام هراسی از سوی غرب بخصوص رسانه های اسلام ستیز در اروپا و امریکا را در وقوع چنین حوادث و تندرویی هایی دخیل و موثر می دانید؟

باز تولید تصویری خشن از اسلام در رسانه های غربی از یکسو منجر به واکنش های رادیکال از سوی جامعه نسبت به مسلمانان می شود و از سویی دیگر، این سوال را در ذهن مخاطب غربی ایجاد می کند که مگر این اسلام چیست؟ آیا واقعا اسلام یک دین رادیکال حامی ترور و خشونت است؟!  اما از سویی دیگر وقتی یک مسیحی خود را در معرض از دست دادن هویت احساس می کند و به این جمع بندی برسد که دینش توسط دینی دیگر (در اینجا اسلام) مورد تهدید قرار می گیرد، تصمیم می گیرد که دست به چنین اقدامی بزند. اما اینچنین احساسی برای همه غربی ها که وجود ندارد (البته اگر اسلام نتواند تصویری درست از خود در آنجا ارائه دهد)، چنین حس و موضع گیری هایی تشدید می شود. اما بازهم همه غرب متصل به این فضای فرهنگی رادیکال نیستند و اینچنین است که با توجه به سوگیری های رسانه های غرب نسبت به اسلام و مسلمانان ، اعتبار این رسانه ها در غرب روز به روز کاهش یافته و می یابد. در اینجا جا دارد به این نکته هم اشاره کنم که اصولا عملکرد رسانه های غرب برای استفاده از واژه بنیادگرایی چه برای مسیحیت و چه برای مسلمانان، نتیجه اش خیلی هم به ضرر اسلام تمام نشده است. رسانه های غرب در چند دهه اخیر (بخصوص بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران) همواره تلاش می کردند که تصویری ساختگی و منفی از اسلام را به نمایش بگذارند. رخداداهایی مثل 11 سپتامبر ، کاریکاتورهای موهن دانمارکی، فیلم هایی چون فتنه(كه با حمايت نمايندگان صهيونيست هلندي ساخته شد) و... به شدت کنجکاوی غربی ها را نسبت به اسلام تحریک کرد. رسانه ها به شدت تلاش می کردند که اسلام را بایکوت کنند و اطلاعات نادرستی را از آن ارائه نمایند. اما بعداز این حوادث و اتفاقات کنجکاوی مخاطب غربی را بحدی رساند که خود آنها را وادار به مراجعه به منابع دست اول دینی، بخصوص قرآن نمود و همین اتفاق باعث شکسته شدن انحصار اطلاعاتی نسبت به اسلام شد. در همین زمینه آمارها نشان می دهد که گرایش به اسلام و مطالعه درباره آن بعد از حوادث 11 سپتامبر و ... در اروپا و امریکا به شدت افزایش یافته است. به نظر من این اثر پارادوکسیکال خود رسانه های غربی است . یعنی رسانه ها در برابر اسلام سیاست درستی را اتخاذ نکرده اند. آنها از یکسو نمی توانند نسبت به رخدادهای جهان اسلام بی توجه باشند و از سویی دیگر پرداختن به آن (حتی با دیدی بسیار منفی و با سوگیری) کنجکاوی را نسبت به آن بر می انگیزاند. اگرچه ممکن است هزینه های اجمالی چنین واکنشی از سوی رسانه ها به اسلام برای جمعیت مسلمانان غربی ناخوشایند باشد ولی در نهایت نتیجه مثبتی ببار خواهد آورد.

6. با بروز چنین حادثه ای و نیز آشکار شدن نقش اسلام هراسی در رشد بنیادگرایی مسیحی، آیا انتظار دارید که در رویکرد رسانه ای غرب به جهان اسلام شاهد تغییراتی باشیم؟

باید بگویم که من چنین خوش بینی ای ندارم. رسانه ها در غرب به هیچ وجه مستقل نیستند. اصولا غرب در هیچ حوزه ای هزینه غیر منطقی ای نمی کند، عقل غربی یک عقل کاملا حسابگر است که متکی بر کنش های معطوف به هدف مادی است. رسانه ها در غرب متکی بر سیاست های رسمی و غیر رسمی دولت ها و گروههای فشار در دولت ها هستند و هیچ دولتی در غرب فعلا نیت شفاف سازی ندارد. بنابراین رسانه ها نیز در مسیر درست حرکت نخواهند کرد. به نظر من تاکتیک ها ممکن است عوض شود ولی ما تغییرات چندانی در استراتژی رسانه ای غرب نسبت به اسلام شاهد نخواهیم بود و راهبرد کماکان بر پروژه اسلام هراسی باقی خواهد ماند. منتها اتفاق ثانویه ای رخ می دهد و آن اینکه اعتبار این رسانه ها در نزد مسیحیان با توجه به مشاهده عکس العمل غیر منطقی و رادیکال بنیادگرایان مسیحی نسبت به اسلام، به شدت کاهش خواهد یافت و این مسیری است که راه بازگشتی برای آن متصور نیست. یعنی عملکرد رسانه های غرب و جهت گیری های آنها نسبت به اسلام از یکسو باعث خروج اسلام از بایکوت و انحصار رسانه ای می شود و از سویی دیگر باعث بروز رفتارهای احساسی و غیر عقلانی از سوی برخی از راست گرایان نژاد پرست مسیحی خواهد شد. عکس العملی که بیش از مسلمانان خود مسیحیان را هدف قرار خواهد داد.

7. رسانه های غربی از بکار بردن واژه «بنیاد گرایی مسیحی» حتی وقتی حادثه ای در سطح حادثه نروژ رخ می دهد، اکراه دارند. این احتیاط و وسواس در بکار بردن اصطلاح بنیادگرایی مسیحی را از سوی رسانه های غربی را در چه می دانید؟

همانمطور که بیان شد، راهبردهای رسانه ای غرب کاملا روشن است. تحلیل سطحی رفتار رسانه ای غرب که مبتنی بر برجسته سازی برخی از حوزه های خبری و کمرنگ نشان دادن حوزه های دیگر است، این امر را بخوبی نشان می دهد. در منظومه فکری غرب یک دوقطبی خیر و شر وجود دارد که در قطب شر آن اسلام بعنوان یک دال مرکزی قرار دارد که مدلول هایی چون ارهاب و ترور، اضطراب، خشونت و تصلب و... را شامل می شود و  قطب خیر آن جامعه مسیحی غرب است. بنابراین نباید انتظار داشت رسانه های غربی همان گفتمانی را که براي جامعه اسلام و مسلمانان بکار می برند برای مسیحیت نیز بکار برند. حتی آنها بعد از حادثه نروژ از اصطلاح راست مسیحی نیز با وسواس استفاده می کردند، چه برسد به بنیادگرایی مسیحی. بنیادگرایی که ریشه ای طولانی در فرهنگ دینی و تمدنی مسیحیت دارد. البته به این نکته نیز اشاره کنم که تلقی من بعنوان کسی که مخاطب دائمی رسانه هاست و احساس مخاطبان را نسبت به برنامه های تلویزیونی و ماهواره ای رصد می کند این است که این تبعیض و دغلکاری رسانه های غربی در پوشش اخبار باعث کم رنگتر شدن اثر اینگونه رسانه ها شده است.

8. به عنوان سوال پایانی ، با توجه به کمرنگ تر شدن اثر گذاری رسانه های غربی و نیز خلاء موجود رسانه ای برای ترویج و اشاعه فرهنگ مسیحیت راستین در غرب و خارج ساختن آن از دست محافل کلیسایی انجیلی و صهونیستی و بنوعی مقابله با رشد بنیادگرایی مسیحی؛ کشورهای اسلامی و بخصوص ایران چه برنامه ریزی رسانه ای می توانند داشته باشند؟

باید گفت که چنین رویکردی در رسانه های ما وجود دارد و ما در زمینه گفتگوی بین فرهنگی با مسیحیان کم توفیق نبوده ایم. ساخت سریال ها و فیلم هایی چون مریم مقدس ، عیسی مسیح، اصحاب کهف و... آن زبان و منطق مشترک را به خوبی رعایت کرده است. اتفاقا چنین راهبردی یک راهبرد خوب و بسیار موثر است. منتهی بایستی یک اتفاق قوی تری صورت بگیرد و راهبرد بهتری را می توان در این زمینه اتخاذ کرد. این راهبرد، زبان مشترکی است که در دین وجود دارد. مسیحیان آمریکایی به شدت اخلاق گرا هستند، مثلا نسبت به سقط جنین، همجنس گرایی، بی بند و باری اخلاقی، سست شدن بنیان خانواده، پورنوگرافی و مستهجن نویسی به شدت واکنش نشان می دهند. زبان مشترک ما و آنها می تواند اخلاق انسانی ای باشد که تحت تاثیر فضای رسانه ای غرب مورد آسیب قرار گرفته است. گفتگو در این حوزه مشترک یعنی اخلاق انسانی و دینی می تواند در ایجاد یک فضای مشترك فرهنگی بین اسلام و مسیحیت از یکسو و نیز جلوگیری از رشد نژاد پرستی مسیحیت (بنیاد گرایی مسیحی) بسیار موثر بیفتد. به نظر من می توان اکثر مسیحیان و حتی غیر مسیحیان را با به تصویر کشیدن فضاهای پاک و اخلاقی جذب کرد. فضاهایی که در آن بنیان خانواده ، دین ، اخلاق ، پاکی و نجابت و... اصالت دارد. بنابراین وقتی ما بتوانیم به خوبی سلامت زیست اجتماعی خود را به تصویر بکشیم به راحتی آنها به سمت این نوع زیست اجتماعی گرایش پیدا خواهند کرد، زیستی که در آن فرصتی برای رشد رادیکالیسم و بنیاد گرایی باقی نخواهد گذاشت. اخيرا برخي ان جي او ها در غرب آمار هاي تكان دهنده اي را در خصوص رشد ناپاكي هاي اخلاقي نظير فحشا و تن فروشي، خيانت به همسر و كودك آزاري منتشر كردند. اينكه از هر 5 دختر مجرد امريكايي فقط يك نفر باكره باشد و يا در نيمه دوم قرن بيستم ميزان تولد كودكان نامشروع امريكايي سه برابر شده باشد اتفاق دهشتناكي است. تمايلات فطري انسان براي مدت طولاني نمي تواند اين واقعيات غير انساني را با لذت طلبي معاوضه كند. ما در اين عرصه دست بالا را داريم و مي توانيم اتفاقات اثركذاري را رقم بزنيم.

سناريوي توطئه چيزي است كه اين روزها بويژه در لبنان شاهد آنيم؛ همه تلاش هاي آمريكا و اسراييل براي ايجاد جدايي ميان حزب الله و بقيه نظام متمركز شده است و كل منابع مادي و رسانه اي واشنگتن و حتي موضعگيري هاي پيدا و پنهان سفير آمريكا در بيروت، در همين جهت ادامه دارد؛ و اخيرا نيز «عبدالله بن عبدالعزيز» شاه عربستان فعال شده است و ازطرف واشنگتن پيام هاي تهديدآميز را به دمشق و بيروت مي برد. همزمان با آن، عوامل سيا و موساد نيز براي اجراي اين سناريو فعال هستند.

 

 

 

اشاره

منطقه خاورميانه طي هفته هاي جاري شاهد سناريوها و توطئه هاي جديد است كه در كشورهاي مختلف منطقه، از جمله در پاكستان و لبنان مي توانيم نشانه هايي از اين وضعيت جديد را ببينيم.
مقاله حاضر، با بررسي تحولات كنوني و ريشه هاي آن، گزينه هاي احتمالي آتي براي منطقه را نيز مورد توجه قرار مي دهد. پيش بيني ها حاكي است كه آينده خاورميانه بحراني تر و بي ثبات تر از شرايط كنوني خواهد بود.
سرويس خارجي
به اين گزاره توجه كنيد:«شرايط نسبتا آرام جاري خاورميانه، پيش درآمد منازعات سختي است كه طي سال هاي آتي منطقه را فرامي گيرد ولاجرم تحولات ريشه اي و عميقي را نيز به دنبال خواهد داشت.»
جداي از موافقان و مخالفان اين پيشگويي، سؤال اين است كه آيا مي توان از همين جا، وقايع آتي خاورميانه را پيش بيني كرد؟
پاسخ علمي اين است كه اگر دو مرحله توصيف و تحليل پديده هاي اجتماعي به دقت انجام شود و تبيين اين پديده ها با واقعيت قرين باشد، آن وقت مي توان يك يا چند گمانه احتمالي را در مورد وقايعي كه در آينده رخ مي دهند، ارائه كرد.
اين گمانه و يا گمانه ها نوعا با يك دامنه پنج تا 15درصدي خطا و يا انحراف از معيار همراه هستند. اصولا اگر چنين پيش بيني هايي در كار نباشد، در بسياري از موارد نمي توان طرح ها و برنامه ها را از قبل بودجه بندي كرد.
البته، يك روند معكوس هم وجود دارد كه بيشتر براي مورخان و كارآگاهان پليس به كار مي آيد، بدين ترتيب كه اگر قتلي و يا واقعه بزرگي مثل حادثه 11 سپتامبر 2001 آمريكا رخ دهد، محققان و كارآگاهان از طريق بازسازي و مدل سازي صحنه، به دنبال سرنخ ها مي گردند و يا مي خواهند كشف كنند كه آيا علت اين واقعه، همان است كه در رسانه ها به طور رسمي روايت مي شود و يا كار خودي ها و يك توطئه هدفمند داخلي است و بايد گفت كه بسياري از تحولات و رويدادهاي موثر تاريخي و سياسي از اين منظر تحليل مي شوند.
البته، گزاره موردتوجه ما مربوط به آينده است و لذا، ناگزيريم كه به رهيافت نخست (يعني توصيف، تحليل و پيش بيني) تكيه كنيم.
اوضاع پرابهام جاري
دو پديده، شرايط جاري خاورميانه را بسيار پيچيده و بغرنج كرده است؛ پديده نخست، حاكميت وضعيت نامتوازن از لحاظ سلسله مراتب قدرت است كه به ويژه خود را در رابطه با بحران مزمن اعراب و اسرائيل نشان مي دهد، و ديگري، مسئله عقب نشيني آمريكا از عراق و افغانستان است، كه درمورد كشور نخست طبق قرارداد امنيتي بغداد- واشنگتن بايد عملي شود و دومي نيز طبق وعده اي كه «باراك اوباما» به مردم آمريكا داده است، بايد اجرا گردد.
اين دو پديده حساس و پيچيده را در اينجا به طور مفصل مورد توجه قرار مي دهيم، تا درحد مقدور بتوانيم تصويري درست از آينده منطقه به دست دهيم.
شرايط نامتعادل
تحولات سياسي مثل ساير تحولات اجتماعي و طبيعي عموماً به سمت توازن و تعادل ميل دارد و اگر پديده اي مثل جنگ و انقلاب، وضعيت تعادل را برهم بزند، اين حالت نامتعادل دير يا زود به سمت تعادل ميل پيدا مي كند. مثل بركه آرامي كه با پرتاب تكه سنگي، نا آرام و نامتعادل مي شود، ولي كم كم موج هاي روي آب محو مي گردند و بركه آرامش قبلي خود را باز مي يابد. اين مدل را ما در روابط قدرت و روابط ميان دولت ها و بازيگران بين المللي نيز مي بينيم و شرايط جنگي نوعاً به سمت صلح و آرامش در يكي از اشكال جديد و يا قديمي روابط قدرت مثل سلسله مراتبي، دو قطبي و يا چند قطبي گرايش پيدا مي كند.
در شرايط نامتوازن و نامتعادل كه به زعم اين نويسنده، ترجمان وضعيت كنوني خاورميانه و بحث ما نيز روي آن متمركز است، نيروها و بازيگران درگير، هر كدام مدعي داشتن نقش برتر در ايجاد نظم جديد و يا حفظ وضع موجود هستند. اين شرايط كه تحت عنوان «شرايط بحراني» قابل توصيف است، نه در وضعيت متعادل قبل از جنگ (و انقلاب) و نه در شرايط متعادل نوين پس از جنگ قرار دارد؛ پس جايگاه دقيق آن كجاست؟ شايد نتوان جايگاه دقيقي براي آن متصور شد، ولي محل فرضي آن را مي توان درست قبل از شرايط جنگي دانست. براي «شرايط بحراني» خاورميانه تقريباً مي توان يك چنين جايي را متصور شد. به عبارت ديگر، مي توان با لحاظ درصد تقريبا بالاي خطا، پيش بيني كرد كه خاورميانه در شرايط پيش از جنگ قرار دارد.
اما، چرا احتمال خطاي پيش بيني با يك درصد بالا ذكر مي شود؟ براي اينكه هر بحراني الزاما به جنگ ختم نمي شود؛ بسياري از بحران ها وجود داشته اند كه در غير از شرايط جنگي و انقلابي پيش آمده و از طرق ديگري به غير از جنگ و درگيري حل شده اند، مثل بحران موشكي كوبا در سال 1962 كه به جنگ ميان دو ابرقدرت آن زمان نينجاميد. پس، مشخصا درباره وضعيت نامتوازن كنوني خاورميانه و كشف و اثبات اين نكته كه اين وضعيت در شرايط پيش از جنگ قرار دارد يا نه، بايد دلايل محكم تري ارايه كرد.
كارشناسان در ريشه يابي بحران خاورميانه، علت العلل آن را دو چيز مي دانند؛ منازعه اعراب و اسرائيل و نفت.
جبهه مقاومت، جبهه صهيونيست
در منازعه اعراب و اسرائيل چيزي كه به بحث ما ربط دارد، ايجاد ترديد و تزلزل در همه اهرم هاي ديپلماتيكي است كه براي حفظ موجوديت رژيم اسرائيل به كار گرفته مي شده و مي شوند و اين يعني وضعيت نامتعادل.
اكنون نه تنها جبهه مقاومت ضدصهيونيستي تقويت شده، اسرائيل نيز ضربات حيثيتي مرگباري را از جانب دو جنگ آخرش با لبنان و دولت حماس در نوار غزه متحمل شده است.
علاوه بر آن، هر چه از محاصره غزه مي گذرد، چهره صهيونيست ها و حاميان آمريكايي و اروپايي آنها در نزد جهانيان زشت تر نيز مي شود و بخصوص، جنبش اعزام كشتي هاي امداد از كشورهاي مختلف به غزه كه هم اكنون جريان دارد، اسرائيلي ها و آمريكايي ها را واقعا تحت فشار قرار داده و حتي روابط ديرپاي تركيه و اسرائيل را نيز كاملا تيره كرده است.
اين تنگناها براي اسرائيل (و البته براي آمريكا و اروپا) قابل تحمل نيست و هيچ راه غيرنظامي و مسالمت آميزي هم وجود ندارد كه آنها براي نجات اسرائيل، آن را آزمايش نكرده باشند.
اين بيهودگي سال ها مذاكرات سازش و زدوبندها و توطئه هاي آشكار و پنهان جبهه حامي اسرائيل، همه محصول يك چيز است؛ به هم خوردگي توازن نيروهاي منطقه به نفع مقاومت. اين حالت نامتوازن و نامتعادل بعد از مرحله توازني قرار دارد كه آمريكا و شوروي در دوران جنگ سرد (دهه هاي پس از جنگ جهاني دوم) حافظ آن بوده اند و پس از فروپاشي شوروي در سال 1991 نيز آمريكا با تمام وجود تلاش مي كرد در ذيل سياست يكجانبه گرايي خود، آن را حفظ كند.
اما اكنون همه مي دانند كه حفظ وضع موجود و حفظ تعادل مورد نظر كاخ سفيد ميان قدرت هاي منطقه اي و استمرار هژموني آمريكايي- اسرائيلي در خاورميانه، موضوعي است كه به گذشته تعلق دارد.
به خاطر همين وضعيت نامتوازن است كه نيروهاي نوظهور با هرگونه پيمان صلحي كه اسرائيل در آن جايگاه دست بالا را داشته باشد، مخالفت مي كنند و هرگونه راهكار ديپلماتيك و غيرنظامي هدفمند غرب كه آب را به آسياب اسرائيل بريزد، پيشاپيش محكوم به شكست است.
حال كه مثلث اسرائيل- آمريكا- اروپا با تمام وجود به بيهودگي مذاكرات پي برده اند، درباره آينده اين رژيم چه فكر مي كنند؟ آيا غير از اين است كه آن را در خطر مي بينند؟
مسلماً قدم بعدي محور آمريكا- اسرائيل، ورود به فاز تصميم گيري و اقدام است؛ براي كشف ذهنيت رهبران اين جبهه و فهم اينكه سران تل آويو و واشنگتن چه چيزي را در سر دارند، بهترين رهيافت اين است كه ما خود را به جاي آنها قرار دهيم و ببينيم كه يك بازيگر خردمند در چنين شرايط مفروضي چه مي كند.
از اين منظر، چشم پوشي از موجوديت اسرائيل و يا آنچه كه جبهه ضدصهيونيست مطرح مي كند، مبني بر اينكه ساكنان اصلي و اوليه سرزمين اشغالي فلسطين (چه مسلمان، چه مسيحي و چه يهودي) با رأي خود، نوع و ماهيت كشور و نظام را مشخص كنند، نه مورد قبول رهبران تل آويو است و نه كاخ سفيد آن را مي خواهد. پس، حفظ موجوديت رژيم اسرائيل، يك استراتژي دايمي و غيرقابل تغيير آنهاست.
وقتي منطق آمريكا و اسرائيل، محافظت از وضع موجود به هر قيمتي باشد و جريان مقابل نيز از موضعش عقب نشيني نكند، و اهرم هاي سياسي و ديپلماتيك همه پوچ و بي حاصل از كار درآيند، براي بازيگر جبهه صهيونيست، تنها دو انتخاب باقي مي ماند؛
1) اجراي سناريوي توطئه هاي پنهان براي ايجاد شكاف و ضعف در جبهه مقاومت و نابودي اين جبهه و 2) ورود به فاز نظامي و دست زدن به عمليات محدود و يا جنگ تمام عيار عليه جبهه مقاومت.
قبل از آنكه دو گزينه فوق را مورد توجه قرار دهيم، مي بينيم كه خاورميانه يك قدم به شرايط بحراني تر نزديك شده است؛ اكنون ديگر كسي مذاكره را مفيد نمي داند و حتي شركاي فلسطيني و عرب آمريكا مثل تشكيلات خودگردان و مصر هم آن را جدي نمي گيرند.
آزمون سناريو
سناريوي توطئه چيزي است كه اين روزها بويژه در لبنان شاهد آنيم؛ همه تلاش هاي آمريكا و اسراييل براي ايجاد جدايي ميان حزب الله و بقيه نظام متمركز شده است و كل منابع مادي و رسانه اي واشنگتن و حتي موضعگيري هاي پيدا و پنهان سفير آمريكا در بيروت، در همين جهت ادامه دارد؛ و اخيرا نيز «عبدالله بن عبدالعزيز» شاه عربستان فعال شده است و ازطرف واشنگتن پيام هاي تهديدآميز را به دمشق و بيروت مي برد. همزمان با آن، عوامل سيا و موساد نيز براي اجراي اين سناريو فعال هستند.
ماجراي بين المللي شدن دادگاه بررسي علل و عوامل ترور «رفيق حريري»، نخست وزير مقتول لبنان و اتهامي كه اين روزها از جانب دادگاه مذكور متوجه حزب الله شده است؛ در همين راستا قابل تحليل است. فكرش را بكنيد كه اگر سران حزب الله در اين دادگاه متهم شناخته شوند چه اتفاقي خواهد افتاد؟
درصورتي كه آمريكا موفق شود با اجراي اين سناريوي جديد، حزب الله را از بدنه نظام سياسي لبنان جدا و اين جنبش را منزوي كند و با فشارها و تحريم هايي كه بر ايران تحميل كرده است، به زعم خود بتواند كشورمان را هم به فشارهاي اقتصادي و مسائل سياسي داخلي سرگرم و مواضع آن را در سياست خارجي تضعيف كند، دراين صورت زمينه براي تحميل نظم دلخواه در قالب خاورميانه بزرگ و يا هر اسم ديگر فراهم مي شود. قطعا در نظم جديد آمريكايي، حلقه واسطه ميان اين ابرقدرت و پيرامون (كشورهاي خاورميانه)، اسراييل خواهدبود. اما، اگر اين سناريو به نفع جبهه صهيونيست پايان نيابد و جبهه مقاومت نيز محفوظ بماند و قوي تر بشود، در اين حالت، جنگ به عنوان تنها گزينه روي ميز قرارمي گيرد.
فاز نظامي
آنچه كه براي آغاز يك جنگ اهميت دارد، انگيزه ورود به جنگ نيست، بلكه توان جنگيدن و يا احساس اين توان در كشور جنگ طلب است؛ اگر توطئه هاي كنوني عليه حزب الله درلبنان و عليه جمهوري اسلامي ايران بتواند جبهه مقاومت را كاملا منفعل و نابود بكند (كه هيچ دورنمايي از آن متصور نيست) خود بخود جنگ ميان دوجبهه نيز منتفي است، اما، اگر اين توطئه، جبهه مقاومت را ضعيف و متشتت بكند، در اين صورت، ممكن است كه زمينه براي ضربه نهايي آمريكا و اسرائيل فراهم شود. البته در اين ميان، متغيرهاي بازدارنده ديگر را هم نبايد ناديده گرفت؛ ضعف توان نظامي آمريكا و ناتو به خاطر دو جنگ عراق و افغانستان، مخالفت افكار عمومي مردم جهان، گسترده شدن عرصه نبرد و احتمال درگير شدن تقريباً همه كشورهاي خاورميانه و خليج فارس در جنگ جديد، آسيب پذيري آمريكا در برابر حملات چريكي، بسته شدن تنگه هرمز و افزايش قيمت نفت و تأثير مخرب آن بر اقتصاد آمريكا و غرب،... از جلمه اين متغيرهاي بازدارنده هستند.
نفت، ريشه ديگر بحران
تقريباً همه انديشمندان و كارشناسان منصف در اين مسئله اتفاق نظر دارند كه منابع نفتي خاورميانه با حجم تعجب برانگيز 65درصد منابع نفتي جهان، منشأ بسياري از فجايع و بحران هاي بزرگ اين منطقه بوده است؛ اگر آمريكا و انگليس سال هاست كه در منطقه حضور پررنگ دارند، اگر آنها حمايت از اسرائيل را يك مسئله استراتژيك براي خود مي دانند، اگر نظام هاي غيردموكراتيك و محافظه كار خاورميانه نسبت به مردم خود احساس استقلال و بي نيازي مي كنند، اگر عربستان درانتخابات لبنان عراق دخالت مي كند تا گرايش رأي دهندگان را به دلخواه خود دستكاري كند، اگر كشورهاي منطقه تبديل به بازارهاي مصرف شده اند، ...تا حدود بسيار زيادي به خاطر نفت و دلارهاي نفتي است.
مسلماً اگر نفتي در كار نبود، آمريكا به كشورهاي منطقه همان نگاهي را داشت كه به عنوان مثال به سومالي و يا سنگال دارد و يا نفت باقي است و ايالات متحده هم رتبه نخست را در واردات اين ماده را دارد، از همه ابزارها براي حفظ هژموني و تسلط بر منطقه استفاده مي كند. لذا، اين فرضيه كه آمريكا ممكن است از همه اهرم هاي قابل استفاده (از جمله جنگ) براي برقراري مجدد ثبات و تعادل مورد نظر خود در خاورميانه استفاده كند، به واقعيت خيلي نزديك است.
عقب نشيني از عراق و افغانستان
هم اكنون حدود 77هزار و 500نظامي آمريكايي در عراق حضور دارند و طبق قرارداد امنيتي بغداد- واشنگتن، آمريكا موظف است همه نيروهاي رزمي خود را تا 11شهريور آينده از عراق خارج كند و فقط نيروهاي آموزشي و مستشاران نظامي را كه بالغ بر 50 هزار نفر مي شوند، در عراق نگه دارد و آنها نيز تا پايان آذر سال 1391 شمسي بايد عراق را ترك كنند.
در مورد افغانستان هم واشنگتن متعهد شده است كه اقدام مشابهي را انجام دهد؛ سال گذشته وقتي كه «باراك اوباما»، رئيس جمهور آمريكا، استراتژي جديد خود را در مورد افغانستان اعلام كرد، به مردم كشور خود وعده داده بود تا 16 ماه ديگر همه نيروها را از افغانستان خارج كند.
اما، شايد اين سوال پيش آيد كه عقب نشيني چه ربطي به بحث ما دارد؟ اين عقب نشيني ها و يا هر تصميم ديگري كه واشنگتن در رابطه با عراق و افغانستان مي گيرد، مي تواند ما را در پيش بيني شرايط آتي خاورميانه كمك كند.
اولين نكته اي كه در مورد عقب نشيني اهميت دارد اين است كه آمريكا براي اجراي تعهداتش فرصت كمي دارد. اين در شرايطي است كه هيچ دورنمايي از موفقيت را هم براي خود در اين دو كشور نمي بيند؛ در عراق هيچ نماينده قابل اتكايي وجود ندارد كه بتواند پس از خروج نظامي آمريكا، منافع ايالات متحده را در اين كشور حفظ كند. با اين وجود، ساده انديشي است اگر بگوئيم آمريكا از عراق دل مي كند و مي رود. «كريستو فركينگ» كارشناس آمريكايي، طي مقاله اي كه در پايگاه اينترنتي «ولترنت» درج شد، نوشت: «آمريكا تا زماني كه نفت در عراق وجود دارد، آنجا را ترك نخواهد كرد. من تعجب مي كنم كه رسانه هاي آمريكايي و حتي رسانه هاي ضدجنگ بر اين باور هستند كه خروج نيروهاي آمريكايي از عراق، محقق خواهد شد.»
انفجارهاي پي درپي در عراق از جانب هر جرياني كه پشتيباني شود و تعلل در تشكيل دولت جديد در اين كشور به هر دليلي كه باشد، بهانه هاي خوبي براي ادامه حضور است. وقتي كه تهاجم به عراق در بهار سال 2003، براساس يك سري دروغ انجام گرفت، دليلي ندارد كه ادامه حضور و نقض قرارداد امنيتي بغداد - واشنگتن براساس دروغ هاي جديد، تحقق نيابد! شكست آمريكا در افغانستان نيز كاملاً آشكار است و اين رسوايي را اكنون همه به چشم خود مي بينند. هيچ دورنماي مشخصي هم براي خروج آبرومندانه آمريكا از اين كشور وجود ندارد. عواملي چون كشتار روزمره غيرنظاميان و منتشر شدن حدود 91 هزار برگ سند در مورد جنايات ارتش آمريكا در افغانستان نيز شرايط را براي سران كاخ سفيد سخت تر كرده است. در يك كلام، واقعيات منطقه باآنچه كه آمريكايي ها از ابتدا در قالب «خاورميانه بزرگ» در سر مي پروراندند، صدها فرسنگ فاصله دارد.
آينده قابل پيش بيني
يكبار ديگر فرضيه اي را كه در ابتداي بحث آورده شده است، مرور مي كنيم: «شرايط نسبتاً آرام كنوني خاورميانه، پيش درآمد منازعات سختي است كه طي سال هاي آتي منطقه را فرا مي گيرد و لاجرم، تحولات ريشه اي و عميقي رانيز به دنبال خواهد داشت.»
در ادامه بحث خود به اين نكته نيز اشاره كرديم كه تحولات منطقه اي و بين المللي را نوعاً مي توان با يك مدل سه مرحله اي «شرايط متعادل، شرايط نامتعادل، و شرايط متعادل جديد» منطبق كرد. در مورد شرايط نامتعادل نيز گفته شد اگر يكي يا برخي از قطب هاي قدرت براي خود جايگاه بهتري را در روابط قدرت مطالبه كند، وضعيت موجود را به چالش مي كشد. در شرايط متعادل مذاكرات معمولاً با كشمكش ها و جنگ هاي مقطعي و محدود همراه مي شود. در صورت به بن بست رسيدن كامل هرگونه گفت وگو و مذاكره، ممكن است كه جنگ هم در بگيرد. سپس درگيري نيز مرحله جديدي آغاز مي شود و يكبار ديگر شرايط به سمت تعادل دلخواه قدرت هاي پيروز ميل پيدا مي كند.
در يك جمعبندي، مي توان به نكات ذيل اشاره كرد:
1) خاورميانه منطقه اي نيست كه ايالات متحده بخواهد به راحتي از آن دل بكند.
2) حمايت آمريكا از اسرائيل دائمي
و همه جانبه است.
3) خاورميانه اكنون در شرايط نامتعادل و بحراني قرار دارد.
4) شكست كامل مذاكرات، تقويت روزافزون جبهه مقاومت ضدصهيونيستي، ناكامي در اجراي سناريوهاي متعدد توطئه عليه حزب الله، حماس، سوريه و ايران، وضعيت لرزان رژيم صهيونيستي، فرارسيدن زمان عقب نشيني اجباري آمريكا از عراق و افغانستان مخدوش شدن و جهه ايالات متحده در جهان و...، وضعيت نامتعادل كنوني را در مرحله يك جنگ تمام عيار منطقه اي (و شايد هم جهاني) قرار داده است.
5) نزديك شدن زمان عقب نشيني از عراق و افغانستان، سران كاخ سفيد را در وضعيتي قرار مي دهد كه ممكن است آنها تحت فشار زمان اندك باقي مانده دست به اقدامات نابخردانه و ماجراجويي هاي نظامي بزنند، تا طعم تلخ شكست خود را اينگونه جبران كنند.
6) آمريكا و اسرائيل هم اكنون انگيزه كافي براي جنگ عليه جبهه مقاومت را دارند، اما توان يك نبرد جديد را ندارند و از عواقب و پيامدهاي آن مي ترسند.
كلام آخر اينكه خاورميانه اكنون در آستانه يك منازعه سخت است؛ اگر توطئه جاري در لبنان نتيجه ندهد و حزب الله همچنان قدرتمند باقي بماند، اگر در عراق بن بست سياسي به پايان برسد و يك دولت ملي جديد مورد توافق همه گروه هاي سياسي شكل بگيرد و حملات تروريستي نيز قطع شود و اگر ايالات متحده در افغانستان همچنان تحت فشار حملات روزمره شبه نظاميان باشد و در آمريكا نيز مردم از اوباما عقب نشيني را بخواهند، قطعا طي سال هاي آتي جنگي در خاورميانه رخ نمي دهد.
اما، اگر آمريكا متحدان را براي يك جنگ جديد متقاعد كند و افكار عمومي داخلي و كشورهاي غربي را نيز با ماجراجويي هاي خود همراه سازد، اين جنگ به احتمال زياد تا دو سه سال آينده رخ خواهد داد و شايد هم به سمت يك جنگ غير متعارف كشيده شود.
دوگمانه فوق در ارتباط با آينده خاورميانه، وزن همساني ندارند و متأسفانه هر چه زمان مي گذرد، احتمال وقوع گمانه دوم (جنگ)، پررنگ تر مي شود. بنابراين، اگر تحولات جاري به همين شكل ادامه يابد، منطقه خاورميانه تا حداكثر دو سه سال آينده بايد شاهد يك جنگ سخت و گسترده باشد. قطعاً تحولات آينده خاورميانه راه را براي شكل گيري يك نظم جديد هموار خواهد ساخت.

 

سبحان محقق_کیهان

 

 

 

---

مقالات مرتبط :

هشدار به مقاومت منطقه: احتمال بروز فتنه ای بزرگ

 

 

اختلاف نظر مسلمانان، مسيحيان و يهود در هويت رهبر موعود الهي و در هويت شخصي كه خداي متعال به دست وي، رخداد بزرگي را كه انتظار مي رود، به اجرا مي گذارد، اختلاف نظر است.

 

 

 

مسلمانان، يهوديان و مسيحيان نظر گوناگوني در امتي كه رهبر بزرگ الهي، از آن است و شريعت الهي كه بدان عمل مي كند، دارند .
همگي مسلمانان معتقدند وي از ذريه ي اسماعيل و از فرزندان محمد (ص) خاتم انبيا و از نوادگان فاطمه (س) دختر پيامبر است و امت اين رهبر[موعود، امت محمد (ص) و آيينش، شريعت محمد (ص) است.
مسلمانان در اين باره به احاديث معتبر از پيامبر اعظم (ص) رجوع مي‌كنند. به عنوان نمونه ابي داود و ابن ماجه و ابن حنبل و طبراني از قول پيامبر روايت كرده‌اند كه فرمود: «اگر از دهر (دنيا) جز يك روز باقي نمانده باشد، خداوند مردي از اهل بيتم را بر مي‌انگيزاند كه زمين را چنان كه پر از ستم شده است ، پر از عدل و داد خواهد كرد.»
همچنين شيعيان به حديث ديگري از پيامبر (ص) در اين خصوص استناد مي‌كنند كه فرمود: «مهدي از عترت من، از فرزندان فاطمه است».
اما يهود و مسيحيان معتقدند كه وي از ذريه اسحاق، از فرزندان يعقوب و از نوادگان داود است. همچنين مسيحيان نيز مي‌گويند: اين رهبر موعود اسراييلي، مسيح، عيسي بن مريم است كه به دست يهود كشته شد. خداي متعال، وي را زنده كرد و از ميان مردگان برانگيزاند و به آسمانش برد و در آخر دنيا، وي را مي فرستد تا توسط وي، وعده‌اش را تحقق بخشد.
اختلاف يهوديان با مسلمانان و مسيحيان البته در زنده بودن يا نبودن منجي آخرالزمان نيز هست. آنها معتقدند كه رهبر و موعود مژده داده شده، هنوز زاده نشده است.
در كتب عهد عتيق، آيه 20 اصحاح، سوره 17، سفر تكوين (پيدايش) به وعده خداي متعال به اسماعيل اشاره دارد: «اي اسماعيل! سخنت را درباره ي وي (رهبر موعود) شنيدم. منم آن كه مباركش مي گردانم و رشدش مي‌دهم و توانش را بسيار بسيار مي‌كنم و دوازده رهبر مي‌زايد و امت عظيمي قرارش مي‌دهم».
«حنان ايل» مفسر يهودي در حاشيه‌اي بر اين آيه مي‌گويد: از پيش‌گويي اين آيه، 2337 سال گذشت تا عرب (سلاله اسماعيل) با ظهور اسلام در سال 624 ميلادي، امتي عظيم شوند. در اين مدت، اسماعيل مشتاقانه منتظر بود وعده الهي حقق شود و عرب بر عالم چيره شوند. ولي ما كه ذريه اسحاق هستيم، تحقق وعده الهي كه به ما داده شده بود، به سبب گناهانمان، به تأخير افتاد، اما حتما وعده الهي، در آينده محقق خواهد شد. پس نبايد نوميد شويم.
همچنين در سفر اشعيا 111 آمده است: «از تنه «يسي» شكوفه مي‌رويد و از ريشه‌اش، شاخه سبز مي‌شود. روح پروردگار، روح حكمت و هوشمندي، روح مشورت و توان، روح معرفت و ترس از پروردگار، بر «يسي» مستقر مي‌شود و شادي‌اش در تقواي پروردگار خواهد بود. به آنچه چشمانش مي‌بيند، قضاوت نخواهد كرد و به آنچه گوش‌هايش مي‌شنود، حكم نخواهد كرد. براي مسكينان، به عدل قضاوت مي‌كند و براي بينوايان زمين، به انصاف حكم مي‌كنند. با دهان و زبانش، زمين را مجازات خواهد كرد و به نفسي كه از ميان لبانش بيرون مي شود، منافق را مي‌ميراند. او لباس نيكي مي‌پوشد و كمربند امانت‌داري مي‌بندد. در نتيجه و در پرتو حكومت عادلانه‌اش، گرگ با ميش خواهد زيست و پلنگ در كنار بره خواهد نشست و گوساله و شير درنده همدم خواهند شد و همه حيوانات با هم چرا خواهند كرد و بچه خردسالي، همگي را خواهد راند. گاو و خرس با هم به مرتع خواهند رفت و كره‌هاشان كنار هم خواهند بود. شير درنده مثل گاو، علف خواهد خورد و كودك شيرخواره در امنيت كنار لانه ماربازي خواهد كرد و بچه خردسال، دستش را داخل لانه افعي مي‌كند و بدو آسيبي نمي‌رسد. در هر كوه قدسي، آدميان اذيت نمي‌شوند و بدي نخواهند كرد؛ زيرا زمين، از معرفت پروردگار پر خواهد شد، چنانكه دريا از آب پر است. در آن روز، اصل و نسب «يسي» پرچم‌دار هدايت امت خواهد بود و همگي مردم، زير پرچم وي خواهند آمد و بدو نظر خواهند داشت و جايگاه «يسي» رفيع خواهد شد.»
آيا رهبر موعود از فرزندان اسحاق يا اسماعيل است؟ تفصيل سخن در اختلاف مسلمانان و مسيحيان و يهود، با تحقيق در اين مسأله ممكن است: پيامبري كه امي‌ها (مردم يا اهالي ام‌القري كه همان مكه است) منتظر اويند، عيسي (ع) است يا محمد (ص)؟ وارث ابدي امامت ابراهيم (ع) كيست؟ آيا اسماعيل و ذريه برگزيده وي هستند يا اسحاق و فرزندان برگزيده او؟ و رهبر الهي كه بي آنكه گناهي كرده باشد، كشته مي‌شود و كشتن وي سبب هدايت بسياري خواهد شد، كيست؟ چنان كه كشته شدن وي سبب حفظ و نشر دين مي‌شود و نسلي از ذريه او، روزگار درازي خواهند زيست و آينده روشن تاريخ بشريت، به دست آنان محقق خواهد شد.
علماي مسلمان و بسياري از علماي يهودي و مسيحي، درباره «رهبر موعود از نسل كيست» و «پيامبر آخرالزمان كيست» بحث كرده و پيروي خود از پيامبر و اهل بيتش را اعلام كرده‌اند.
درباره «كشته شدن رهبر موعود»، مسيحيان پيرو «پولس» به تفسير متوني پرداخته‌اند كه از مرد دردها و رنج‌ها سخن مي‌گويد و چنانكه قوچ ذبح مي‌شود، كشته خواهد شد. اينان معتقدند وي عيسي بن مريم است؛ اما تطبيق متون، متناسب با او نيست. زيرا عيسي، ذريه و نسلي نداشت كه روزگار دراز يا كوتاهي زندگي كنند.

 

خبرگزاري فارس

دايرة المعارف منتشر شدة جريان‌هاي فرقه‌اي، در اين فهرست به طور رسمي، قريب به 2000 فرقه را برمي‌شمرد. فرقه‌هاي نوظهور كه در غرب با اسم «ميكستر» (مخلوط كننده)، شناخته مي‌شوند، دست به پلوراليسم وحشتناكي زدند تا اين گمان به وجود بيايد كه راه دست‌يابي به معنويّت، دين و آسمان، تنها اسلام و اديان ابراهيمي شرقي نيستند.

 

 

فرقه‌ها، چه آن گروه كه داراي سابقه‌اي كهن هستند چه گروه نوظهور آنها، همگي نحله‌اند. نِحَلْة به معني دعوي، كيش و مذهبي غيرالهي و غيرآسماني، در برابر ملّت به معني دين آسماني و وحياني است. همواره كلمات «ملل» و «نِحل» كنار هم آمده‌اند. هر زمان ملّت و ديني الهي براي هدايت آمده، نِحله و مدّعي دروغيني نيز قد كشيده و خودي نموده است.

مدّعيانِ لاف زن، اهوا و آراي شرك‌آلود را در اصول عقايد و دستور كار خود وارد ساخته‌اند تا خلق عالم را در مسير هواجس و هوس‌ها رهزني كنند. از همين رو، سابقة نحله‌ها و فرقه‌ها به درازاي سابقة اديان و ملل آسماني است. آنها در ميان عموم اقوام نيز سابقه داشته و هم اكنون نيز به صورت‌هاي مختلف جريان دارند.

در جهان اسلام، از اوّلين سال‌هاي بعثت نبيّ‌اكرم(ص)، التقاط و امتزاج آرا و اهوا، موجد نحله‌ها شدند. كتاب «ملل و نحل» مرحوم شهرستاني، فهرستي طولاني از اين مجموعه كه بيشترين آنها متعلّق به دوران گذشته‌اند، (521 ق.) ارائه كرده است.

ابوالفتح محمّد بن عبدالكريم شهرستاني، در زمان سلطان سنجر و به سال 548 ق. ـ حدود نه قرن پيش ـ فوت كرد. همچنان كه گفته شد، او در مجموعة دو جلدي «الملل و النحل» كه به فارسي به اسم «توضيح الملل» منتشر شده، فهرستي طولاني از عموم اديان و فرقه‌ها را كه صدها مورد را شامل مي‌شود و در عصر او شناخته شده بود، ارائه كرده است.

پس از شهرستاني؛ يعني از قرن ششم هجري تا دوران معاصر، صدها و هزاران فرقة ديگر به اين مجموعه افزوده شده است. به قول شاعر:
جنگ هفتاد و دو ملّت همه را عذر بنه
چون نديدند حقيقت ره افسانه زدند

در دوران معاصر؛ يعني از قرن دوازدهم هجري تا عصر ما، در دو نقطه عطف مهم، از خانة سياه استعمارگران، به ويژه از سوي «انگلستان»، فرقه‌ها و نحله‌هاي فراواني ايجاد و در دامان جوامع شرقي و غربي رها شدند تا هر لحظه بر ميزان تفرّق و تشتّت مستضعفان افزوده شود و مجال اتّحاد و اتّفاق آنان بيش از پيش گرفته شود. ترديدي نيست كه آنان، در ميان اين رودخانة گِل‌آلود فرهنگي و اجتماعي، ماهي دل‌خواه خود را صيد كرده‌اند.

تصوّر بي‌خصم زيستن

«سون وو» كه در «ايران» او را با نام «سون تزو» مي شناسند و در زمرة يكي از قديمي‌ترين استراتژيست‌هاي نظامي دوران كهن و در خدمت امپراتوران «چين» بوده در يكي از آثار خود با نام «هنر جنگ»1 مي‌نويسد:
در مسائل نظامي، اين مطلب يكي از اصول است كه فرض را بر نيامدن دشمن نبايد گذاشت؛ بلكه بايد دربارة سرعت مقابله با وي انديشه كرد.

همچنين نبايد فكر كرد كه دشمن حمله نمي‌كند؛ بلكه بايد درصدد شكست ناپذير كردن خود بود.
او براي ضربه زدن به دشمن و اميران و فرماندهان كشور در حال نبرد، طرح‌ها و نقشه‌هاي شگفتي را به عنوان مجموعه‌اي از «استراتژي‌هاي ضربه زدن» مطرح مي‌كند. برخي از سر فصل‌هاي اين استراتژي‌ها عبارتند از:

1. گاه از اطراف آنها عقلا و اشخاص صاحب فضيلت را دور كنيد تا مشاور نداشته باشند؛
2. خائناني را به كشورش بفرستيد تا بنيان ادارة وي را بركنند؛
3. به كمك فريبكاري‌هاي مزوّرانه، وزيران را از حكّام جدا كنيد؛
4. پيشه‌وران زبردست را به كشورش گسيل داريد تا مردم را به اسراف تشويق كنند؛
5. موسيقي‌دانان و رقّاصان گستاخ و بي‌عفّت به وي دهيد تا عادات آنها را دگرگون سازند؛
6. زنان زيبا به وي بدهيد تا عقل از سر آنها به در رود و ... .

پوشيده نيست كه همة اين خطوط استراتژيك، طيّ سال‌هاي اخير در مورد كشورهاي اسلامي و به قصد ضربه زدن به نظام‌هاي سياسي مردمي و از جمله ايران اسلامي به كار گرفته شده‌اند. هر يك از اين خطوط به تنهايي، جبهه‌اي را فراروي ما مي‌گشايد و بخشي از حيات سياسي، اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي ما را هدف قرار مي‌دهد تا زماني كه به تدريج، امكان «فروپاشي از درون» يا تضعيف همة قوا حاصل و بي‌هزينه‌اي جدّي، قلّه‌اي و كشوري فتح شود.

تأسيس و تقويت فرقه‌ها و گسيل جريان‌هاي فرقه‌اي در كشورهاي اسلامي، همچون ايران، يكي از مهم‌ترين حيله‌ها و حربه‌هاي استعمار براي ضربه زدن به اتّحاد و اتّفاق مردم بوده و هست.

چنان كه گفته شد و بنا به روايت كتاب الملل و النحل از صدر اسلام، نحله‌ها و فرقه‌هاي بسياري در اقصا نقاط جهان اسلام پا گرفتند. عموم اين فرقه‌ها، به عنوان جريان‌هايي مذهبي و اجتماعي در جامعة اسلامي قابل شناسايي‌اند و با رويكردي داخلي به جغرافياي فرهنگي مشرق اسلامي، راه خود را پي‌مي‌گيرند. اين جريان‌ها حاصل و محصول:

1. عدول از صراط مستقيم مطرح شده از سوي كتاب الله و آل الله (عترت رسول ختمي مرتبت(ص))؛
2. غفلت دانسته يا جاهلانه دربارة مبادي و منابع اصول ديني؛
3. اختلاط و التقاط آموزه‌ها؛
4. و بالأخره تعصّب‌ها و خودخواهي‌هاي حزبي و قبيله‌اي هستند.

اين جريان پيامدهاي گوناگوني داشته كه گفت‌وگو و تشريح آن از حوصلة اين مقاله خارج است.
در نقطه عطف مهمّ ديگري، طيّ قرون 12 و 13 ق. مرزهاي خاكي و فرهنگي شرق اسلامي توسط استعمارگران درنورديده شد. مطالعة مراكز مطالعاتي مسيحي دربارة اسلام و مسلمانان و آگاهي مستشرقان از بسياري از ظرفيت‌ها و نقطه ضعف‌ها انگيزه‌اي شد تا استعمارگران؛

ـ پشيمان كردن مسلمانان و مشرق زمينيان از همة كين‌ورزي‌هايشان عليه غرب؛‌
ـ درگير كردن همة قواي موجود در اين منطقه با هم؛
ـ تأسيس فرقه‌هاي جديد؛
ـ و تقويت نقاط گسل ميان مذاهب و فرق را در دستور كار خود قرار دهند.

آنها به خوبي مي‌دانستند كه در شرق اسلامي، ظرفيت لازم براي سر بر آوردن يك جريان بزرگ سياسي و اجتماعي ديني وجود دارد. تجربة امپراتوري عثماني و سال‌ها تلاش و مبارزة غرب براي از هم پاشيدن اين امپراتوري مسلمان، كافي بوده است كه غرب تلاش نمايد تا براي هميشه زمينه‌هاي مجتمع شدن قواي مسلمانان را حول مذهب و رهبري مذهبي و ديني از بين ببرد.

صليبي‌ها بر اين باور بودند:
اگر مسلمانان در يك امپراتوري اسلامي متّحد شوند، خطر بزرگي خواهند بود يا ممكن است نعمتي براي جهان باشند، آنها تا زماني كه متفرّق هستند و با يكديگر سازگاري ندارند، بدون وزن و اثر هستند و از آيندة آنان نبايد هراس داشته باشيم.2

با اين رويكرد، آنها همة همّ خود را مصروف در هم شكستن اتّحاد مسلمانان، نفوذ در ميان آنان و فاسد كردن مناسبات و معاملاتشان كردند.
تاريخ دسيسة غرب صليبي و متّحد صهيونيست آن، عليه اسلام و مسلمانان، دفتر قطوري است كه متأسّفانه از چشم مسلمانان دور مانده. برخي از عناوين اين دفتر عبارتند از:

• ايجاد تفرقه و نزاع مذهبي؛

جاسوسان انگليسي، طيّ دو قرن گذشته نقش مهمّي در ايجاد جنگ‌هاي فرقه‌اي داشته‌اند.

• ترويج فرهنگ غربي از راه‌هاي مختلف؛

راه‌اندازي مدارس و نشر تعاليم اروپايي ميان مسلمانان، جلوه دادن شيوة زندگي اروپايي به وسيلة آثار سينمايي، ترجمة كتب، نشريات، روزنامه‌ها و اعطاي بورسيه به دانشجويان مسلمان، تنها بخش كوچكي از اين جريان را به خود اختصاص مي‌دهد.

• ترويج مفاسد اخلاقي از طريق اشاعة قمار، شرب خمر و ... ؛

كاردينال لافي‌گري، يكي از مبلّغان مسيحي اعتراف مي‌كند كه اسلام، محكم‌ترين ديني است كه زير بار اسارت نمي‌رود و آرزو مي‌كند كه روزي، همة مسلمانان، مسيحي شوند.3

• حمله به اسلام و شخصيّت‌هاي ديني و مذهبي مسلمانان به ويژه حضرت ختمي مرتبت، محمّد بن عبدالله(ص)؛

وارونه جلوه دادن حقايق ديني اسلام و سيره و سنّت مسلمانان نزد ساكنان غرب، كشتار خاموش علما و سخنوران مسلمان به انحاي مختلف و ... تنها نمونه‌هاي بارزي از اين توطئة كثيف عليه جهان اسلام بوده است.

• راه‌اندازي فرقة وهّابيت در قطب و مركز سكونت اهل سنّت؛
  
  

• تأسيس فرقة بهائيّت در قطب و مركز سكونت شيعيان؛

تأسيس فرقة وهّابيت در كشور «عربستان»، در نيمة اوّل 12 ق. و در كنار آن راه‌اندازي فرقة بهائيّت در ايران، در نيمة دوم قرن 13 ق. نطفة بزرگ‌ترين اختلاف و درگيري و در نتيجه منفذ مجراي تخلية همة قواي مسلمانان منطقه را در خود داشت.

در «شبه قارة هند» نيز در نيمة اوّل قرن 13ق. فرقة شيخيه پا به عرصه نهاد.
اين جريان مرهون عواملي، چون دسيسة استعمارگران از يك سو و خودفروختگي، جهالت و خيانت عوامل مسلمان از ديگر سو بود. اين دو، از بي‌خبري و غفلت جماعتي از مسلمانان مستضعف نيز حدّاكثر بهره‌برداري را كردند.

اين سه انحراف فرقه‌اي بزرگ در درون اين جغرافياي اسلامي اتّفاق افتاد؛ ليكن به دليل داشتن خاستگاه و رويكردي خارجي، امكان بسياري براي نابودي فرهنگي و مذهبي اين منطقه و در پي آن ثروت‌هاي مادّي مردم به همراه داشت.

اين سه جريان اصلي و انحرافي را با مشخّصات عمومي زير مي‌توان شناسايي كرد:
1. رويكرد بخشي از اصول آنها به آموزه‌هاي ديني و مذهبي؛
2. گرايش سياسي به جريانات استعماري؛
3. تأكيد و اصرار بر انديشة جدايي دين از سياست؛
4. رويكرد تفرقه‌افكنانه در جامعة اسلامي؛
5. توسّل به سلاح شبهه‌افكني و ايجاد ترديد، به قصد خارج كردن رقيب از ميدان؛ البتّه به نفع استعمار.

شرح عملكرد و تأثير مستقيم و غيرمستقيم اين سه جريان فرقه‌اي، طيّ حدود دو قرن اخير، دفتر بزرگي است كه در اين صفحات نمي‌گنجد؛ ليكن مي‌توان به استناد همة آنچه كه گذشته و اسناد آن موجود است، نتيجه گرفت كه اينان نقش عمده‌اي را در نتايج زير ايفا نموده‌اند:

1. سلب حيثيّت معنوي از آموزه‌هاي ديني؛
2. ايجاد رخنه در صفوف مسلمانان؛
3. نابود كردن بسياري از فرصت‌ها؛
4. گشوده شدن بيش از پيش دست‌هاي استعمار بر حيات مادّي و معنوي جهان اسلام؛
5. منفعل ساختن جهان اسلام در وقت مواجهه با غرب استعماري، در مجامع جهاني و نقاط عطف مهم؛
6. درگير كردن جوانان به آلودگي‌هاي اخلاقي، افيون‌ها و ...؛
7. ايفاي نقش ستون پنجم و جاسوسي براي عوامل داخلي استعمار و سازمان‌هاي اطّلاعاتي بيگانه؛
8. شناسايي اشخاص حقيقي و حقوقي مجاهد و مبارز بر ضدّ يهود، صهيونيسم و غرب و معرفي آنان به دشمنان اسلام؛
9. ايجاد بلوا و جنجال رسانه‌اي و تبليغاتي عليه اسلام و مسلمانان و تضعيف قواي مسلمانان؛
10. همراه شدن با استعمارگران در حمله به كشورهاي اسلامي؛
11. ستيز با رويكردهاي فعّال فرهنگي و مذهبي مستقلّ جهان اسلام و زمينه‌سازي براي عمل استعمارگران در شرق اسلامي؛
12. مقاومت در برابر احياگري ديني مسلمانان در جهان معاصر.

اين جريانات در پيوند با كانون‌هاي فساد، به زودي تبديل به آلت دست استعمار و يهود در منطقة خود شدند.
بر همگان مكشوف است كه مركز اصلي بهائيّت در «فلسطين» اشغالي (حيفا و عكا)، در حالي پابرجا، آباد و در امان است كه صاحبان اصلي فلسطين، مجال نفس كشيدن را در اين منطقه ندارند.
كدامين جريان مذهبي يا قدرت سياسي مي‌توانست تمامي امكان و ابنية اسلامي مستقر در «حجاز» را از صفحة زمين محو كند؛ چنان‌كه وهّابيون با تمام قدرت مرتكب آن شدند؟ به همان سان كه همين جريان، از اوّلين روزهاي حضور متّفقين غربي؛ يعني ائتلاف صليب و صهيون در «عراق»، همة نيروي خود را براي كشتار مسلمانان و مردم آسيب ديده در كار وارد كرده و حتّي يك گلوله به سوي نيروهاي شيطاني «آمريكا» و «انگليس» پرتاب نكردند.

طيّ سه دهة اخير، درست در شرايطي كه غرب، افول و پايان تاريخ خود را به تجربه نشست، جمع كثيري از مستضعفان غربي در پي كشف راه رهايي، دست به دامان اسلام زدند و به اعتراف آمار، اسلام رقم اوّل رشد را در ميان همة فرق و مذاهب در جهان به دست آورد، جريان سوم فرقه‌سازي سر بر آورد. اين جريان نوپا كه از ميان مجامع مخفي ماسوني و سازمان‌هاي امنيّتي ائتلاف صليب و صهيون (موساد، سيا و ام. آي. سيكس) سر برآورد، با استفاده از شرايط تاريخي ايجاد شده4 و همة امكانات مالي، امنيّتي و اجتماعي غرب، در يك فهرست طولاني، حدود 4000 عنوان فرقه را به خود اختصاص داده است.

دايرة المعارف منتشر شدة جريان‌هاي فرقه‌اي، در اين فهرست به طور رسمي، قريب به 2000 فرقه را برمي‌شمرد. فرقه‌هاي نوظهور كه در غرب با اسم «ميكستر» (مخلوط كننده)، شناخته مي‌شوند، دست به پلوراليسم وحشتناكي زدند تا اين گمان به وجود بيايد كه راه دست‌يابي به معنويّت، دين و آسمان، تنها اسلام و اديان ابراهيمي شرقي نيستند.

اين فرقه‌ها با اختلاط و امتزاج آموزه‌هاي بي‌بنياد برهمنان هندويي، سرخ‌پوستان آمريكاي لاتين، نحله‌هاي مسيحي، آموزه‌هاي كابالايي يهودي و تجربه‌هاي فرادرماني كه به صدها شاخه تقسيم شده‌اند، بشر مبتلاي غربي و ساكنان خودباختة شرقي را مواجه با گسترة بزرگي از جريانات فرقه‌اي شبه مذهبي و شبه عرفاني كردند.

به جز همّت شيطانيِ جريانات ذكر شدة ضدّ اسلام و ضدّ انسان، عوامل ديگري زمينه‌هاي كارگر افتادن دسيسه‌ها را فراهم آوردند كه مهم‌ترين آنها عبارتند از:

1. خستگي انسان غربي از ازدحام تكنيك، تكنولوژي و زندگي كسالت‌بار مدرن قرن بيستم؛
2. غيبت آموزه‌هاي اصيل ديني اسلامي در سطحي وسيع و در صحنة حيات اجتماعي انسان معاصر؛
3. تجربة پايان تاريخ غربي و به صدا در آمدن زنگ اين تاريخ كهنه به نام دين و به نام خدا؛
4. تلاش سران مجامع مخفي و گردانندگان جهان و غرب براي پاسخ‌گويي به طلب و تشنگي طبيعي مستضعفان غربي جوياي دين و معنويّت از طريق سراب فرقه‌هاي شبه مذهبي؛
5. تلاش غرب براي مقابله با اسلام و خيزش‌هاي مذهبي دوران معاصر؛
6. تلاش غرب براي استمرار دورة فاعليّت فرهنگي و تمدّني خود در عصر افول و سقوط.

نبايد از نظر دور داشت كه دلّالگي شيطان براي بسط جدايي‌ها و چنددستگي‌ها ميان ابناي بشر، نقش عمده‌اي در اين ماجرا داشته است.
درست در همين شرايط، فرقه‌هاي نخ‌نما و خاموش دورة دوم نيز مجال حركت و تلاش را براي خود فراهم ديده و دست در كار وارد كردند و با تجمّع قوا و متشكّل كردن نيروها، هم‌دوش با فرقه‌هاي نوظهور، به جان مستضعفان جهان افتادند.

بر هيچ كس پوشيده نيست كه فرقه‌هايي، همچون اسماعيليه، صوفيه، قاديانيه و حتّي بهائيّت كه در اثر موج بزرگ خيزش اسلامي در ايران در سايه و كنجي خزيده بودند و حتّي هيچ مجالي براي گفت‌وگو و عرض اندام نيز در خود سراغ نداشتند، سرويس‌‌هاي امنيّتي غرب و با شناسايي قبلي، امكان جان گرفتن دوباره و حضور در مجامع بين‌المللي را به دست آورند. به اين ترتيب دسيسه‌هاي غرب به آنها حياتي دوباره بخشيد.
جريانات فرقه‌اي نوظهور و شبه مذهبي را با مشخّصات زير مي‌توان شناسايي كرد:

1. سكوت و انفعال در برابر غرب، استكبار و ظلم مستكبران صليبي و صهيوني؛
2. فقدان تكليف، شريعت و تعهّدات قابل قبول و تعريف عقل و شرع؛
3. فقدان طرحي قابل دفاع براي آينده و جايگزين مناسبات بحران‌زدة كنوني؛
4. دامن زننده به پلوراليسم مذهبي؛
5. تكيه كننده بر حيات فردي و نحله‌اي؛
6. تساهل و تسامح در مناسبات فردي و جمعي زنان و مردان؛
7. شكستن مرزهاي حلّيت و حرمت در خورد، خوراك و روابط مردان و زنان؛
8. آلودگي به درجات مختلف از شرك، نفاق و حتّي كفر (ثنويّت، تثليث، ضدّ خدايي، شيطان‌پرستي)؛
9. ارتباط پنهان با مجامع ماسوني و صهيوني؛
10. فقدان نظام جامع عقيدتي، اخلاقي و عملي، متناسب با نيازهاي مادّي و فرهنگي انسان‌ها؛
11. ابتلابه افراط و تفريط در آموزه‌ها؛
12. هم‌سويي با خاستگاه و اهداف غرب و صهيونيسم بين الملل.

به كارگيري ابزار نوين رسانه‌اي (راديو، تلويزيون، ماهواره و اينترنت) و محصولات جديد سمعي و بصري (لوح‌هاي فشرده) با استفاده از سرمايه‌هاي حاميان صليبي و صهيوني و سرريز اين جريانات فرقه‌اي، اين امكان را فراهم آورد كه تيراژ و شمارگان بي‌سابقه، در ميان عموم مردم ساكن شرق اسلامي به گردش درآيد.

توزيع رايگان آثار و منشورات، تأسيس هزاران سايت بر روي شبكة جهاني اينترنت، راه‌اندازي شبكه‌هاي اجتماعي، كليساهاي تلويزيوني و خانگي و تشكيل محافل در خانه‌ها و ... بر سرعت دامن گستردن اين جريانات افزوده است.

طيّ سي سال اخير، سازمان‌ها و نهادهاي رسمي فرهنگي در كشور، به دلايل مختلف قادر به رديابي و شناسايي خطرهاي تهديدكنندة فرهنگي نبودند؛ بلكه نقش بازدارنده و منفي نيز در اين ميدان ايفا كرده‌اند.
به دليل ابتلاي اين سازمان‌ها و نهادهاي دولتي وابسته به رديف بودجة رسمي كشوري به:

1. نظام بروكراتيك اداري؛
2. مديريّت حزبي و قبيله‌اي با عمر كوتاه فصلي؛
3. كارشناسان حقوق بگير و فاقد اطّلاعات و تجربه؛
4. فقدان انگيزه و درد؛
5. فقدان استراتژي كلان فرهنگ و سياست فرهنگي مدوّن؛
6. عوامل نفوذي بيگانه و جاسوس در لباس عوامل خودي؛
7. مصونيّت ويژه در برابر هر گونه نقد و پرسش خبرگان و خبرنگاران،

آنها قادر به رصد وقايع و جريانات و جبران خسارات نبودند و در اين ميان، گاه خود مبدّل به عامل توسعه و نشر آموزه‌هاي مشكوك و مردود نيز شدند؛ چنان كه طيّ سال‌هاي اخير، آثار مكتوب جريانات فرقه‌اي نوظهور از مجاري رسمي گذر كرده و با طيّ مراتب، امكان حضور در شهر و كوي و برزن را يافته‌اند.

به جرئت مي‌توان اعلام داشت: بيش از يكصد ميليون نسخه از اين آثار در ايران توزيع شده است.
ملاحظات سياسي و درگيري‌هاي حزبي و گروهي داخلي نيز در غفلت از اين ماجرا و اخذ تصميم به‌موقع و قاطع بي‌تأثير نبوده است. حسب آنچه رخ داده، امروزه در ميان مردم و به ويژه نسل جوان، بسياري از حسّاسيت‌ها و غيرت‌ورزي‌هاي ديني و ملّي كم‌رنگ شده و جاي خود را به نوعي تساهل و تسامح بخشيده است؛ بخش بزرگي از سنّت‌هاي پسنديده، ضعيف و كم‌رنگ شده و زشتي انجام برخي از رفتارها و بدي‌ها از بين رفته است.

ابتلا به خورد، خفت، شهوت، دوري گزيدن از ازدواج و قبول مسئوليّت خانوادگي، افزايش طلاق و گسست پيوندهاي خانوادگي، تنها بخشي از عوارض اين رويدادها هستند.
آنچه رخ داده، خواست عوامل بيگانه و ائتلاف صليب و صهيون است. مشكل ما اينجاست كه:

1. از دشمن و دشمني ورزيدن بي‌وقفه‌اش غفلت مي‌ورزيم؛
2. بدون ملاحظة تاريخ گذشته، با نوعي ساده‌لوحي، رويدادها را بريده و نقطه‌اي مطالعه مي‌كنيم و از شناسايي جرياني پرهيز داريم؛
3. مجال پرسش و نقد را به عموم نهادها، سازمان‌ها محدود كرده و به اشخاص حقوقي مصونيّت بيش از اندازه بخشيده‌ايم؛
4. مناصب و پست‌ها را نه بر اساس لياقت و ضرورت، بلكه بر اساس تمايلات حزبي و قبيله‌اي، بين اشخاص تقسيم كرده‌ايم؛
5. از شنيدن آمار و اطّلاعات واقعي پرهيز مي‌كنيم و به تملّق‌گويان و چاپلوسان، مجال جولان مي‌دهيم؛
6. از آخرالزّمان و مأموريّت الهي بني‌اسماعيل براي تأسيس حكومت جهاني غفلت داريم؛ به همان سان كه چشم خود را بر تمنّاي بني‌اسرائيل براي تأسيس امپراتوري جهاني بسته‌ايم؛
7. از سرمايه‌ها و امكانات بالقوّة انساني و توان فرهنگي موجود در كشور كه مي‌تواند ما را در گذار از اين شرايط ياري دهد، تنها به دليل سوءتفاهم‌ها و پچ‌پچ‌هاي اطرافيان و نزديكان غفلت داريم.
والسّلام علي من التّبع الهدي

اسماعیل شفیعی سروستانی
ماهنامه موعود شماره 121

پي‌نوشت‌ها:
1. اين كتاب با عنوان «آيين رزم» به زبان فارسي ترجمه و توسط انتشارات هلال چاپ و منتشر شده است.
2. اسلام و بحران عصر ما، روژه دوپاسكيه، حسن حبيبي، ص 51.
3. بررسي شيوه‌هاي تبليغاتي مسيحيّت، مرتضي نظري، ص 96.
4. در كتاب غرب و آخرالزّمان به طور مفصّل به موضوع پرداخته‌ايم.